3.0.74.2 «Қазақстан үшін Бухгалтерия» (редакция 3.0) нұсқасында тексерілді.
Сіз айды жаптыңыз. Оборотқа қарап, түсінбейсіз: бір өнімнің өзіндік құны 3 200 ₸-ға көтерілді, ал сату бағасы 2 900 ₸. Цехта шығын, ал шын мәнінде бәрі үстеме бағамен сатылды. Немесе директор сұрайды: «Неге монтаж қызметі бізге 18 000 ₸ тұрады, біз 11 000 ₸ деп есептедік?» Номенклатура бойынша накладныены қайта есептеу — бұл жоғалған уақыттың кеші. «Өнімдер мен қызметтердің өзіндік құнын есептеу анықтамасы» бөлімін ашып, барлық тізбекті көресіз: әр позицияға қанша тікелей шығын түскенін, қанша накладные бөлінгенін, жоспарлы және фактілік өзіндік құнның қандай екенін және ауытқудың қайдан шыққанын.
1. Тағайындалуы
Бұл айды жабу кезінде бағдарламаның дайын өнім мен қызметтердің фактілік өзіндік құнын қалай есептегенін көрсететін есеп. Ол бухгалтерлік жазбаларды жасамайды және деректерді өзгертпейді — ол бұрыннан жасалған есептеуді түсіндіреді: тікелей шығындар, бөлінген накладные, жоспарлы өзіндік құнның фактілік өзіндік құннан ауытқуы. Есептілік тапсыру алдында өзін-өзі бақылаудың негізгі құралы.
2. Қайдан табуға болады
Есеп айды жабу процедурасынан шақырылады, құжаттар журналынан емес (оның журналдары жоқ — бұл құжат емес).
- «Операциялар» бөлімі → «Периодты жабу» → «Айды жабу». Қажетті айды жабыңыз, содан кейін «8-ші (өндірістік) шоттарды жабу» немесе «Өндіріс өзіндік құнын есептеу» жолына басыңыз → ашылған мәзірден «Өнімдер мен қызметтердің өзіндік құнын есептеу анықтамасы» таңдаңыз (кейбір жинақтарда — «Анықтамалар-есептер» → «Өнімдер мен қызметтердің өзіндік құны»).
- Екінші жол: «Операциялар» бөлімі → «Анықтамалар-есептер» → «Өнімдер мен қызметтердің өзіндік құны».
Есепті тікелей ашу үшін навигациялық сілтемені көшіріп, «Сервис» → «Навигациялық сілтеме бойынша өту» арқылы қойыңыз (немесе «Негізгі» мәзірінде Ctrl+F11):
e1cib/list/Отчет.СправкаРасчетСебестоимостиПродукцииИУслуг
2а. Өз релизіңізді қалай білуге болады
«Анықтама» → «Бағдарлама туралы» (немесе панельдегі «i» белгішесі). Ашылған терезеде жоғарғы жол — платформа нұсқасы (мысалы, 8.3.24), төменде — «Конфигурация: Қазақстан үшін Бухгалтерия, редакция 3.0 (3.0.74.2)». Алғашқы сандар — редакция, соңғысы — релиз. Төмендегі нұсқаулық 3.0.74.2 релизінде тексерілген; көрші релиздерде баған атаулары бір-екі сөзбен өзгеше болуы мүмкін, логика сол.
3. Қалай толтыру керек (есептің параметрлері)
Есепте «құжат өрістері» жоқ — параметрлердің жоғарғы бөлігі бар. Әрқайсысын қарастырайық.
| Параметр | Неге | Қате болса не болады |
|---|---|---|
| Период (МІНДЕТТІ) | Өзіндік құн есептелген ай. Әдетте айды жабудан автоматты түрде қойылады. | Дұрыс айды алмайсыз — бос есеп немесе өткен кезеңнің сандары көрінеді. Әрқашан айды жабумен салыстырыңыз. |
| Ұйым (МІНДЕТТІ) | Есепті құру үшін фирма. Бір базаға бірнеше заңды тұлғаны есептегенде маңызды. | Басқа ұйым — бөтен шығындар және сіздің ұйымыңыз бойынша «нөлдік» өнім. |
| Бөлімше | Шығындар бойынша цех/бөлімше фильтрі. Бос — барлық бөлімшелер. | Бір цехпен шектесеңіз — басқа бөлімшеге түскен шығындарды көрмейсіз. |
| Номенклатура тобы | Өнімдер/қызметтер тобы бойынша іріктеу (косвенные шығындарды бөлу үшін маңызды). | Тар іріктеу накладные бөлінген позицияларды жасырады — ауытқу түсініксіз болады. |
| Детализация / Топтау | Жол деңгейі: номенклатура бойынша, номенклатура топтары бойынша, шығындар баптары бойынша. | Слишком ірі топтау проблемалық позицияны жасырады; тым ұсақ — есеп 300 жолға созылады. |
| Шығындар баптарын көрсету (галочка) | Тікелей және косвенные шығындарды баптар бойынша ашады (материалдар, еңбек ақы, амортизация). | Галочкасыз өзіндік құнның не себепті өскенін түсінбейсіз. Талдау үшін әрқашан қосыңыз. |
Параметрлерді орнатқаннан кейін «Формалау» батырмасын басыңыз. Есеп жабылған кезеңдегі шығындар регистрлерінің деректері бойынша құралады, сондықтан ай жабық болуы керек — әйтпесе фактілік өзіндік құн әлі жоқ.
4. Сандар мен бухгалтерлік жазбалармен талданған мысал
ТОО «АкцентСтрой» 2026 жылдың қыркүйегінде екі түрдегі өнім шығарды: «Панель ПС-1» — 100 дана және «Панель ПС-2» — 50 дана.
Тікелей шығындар 8110 «Негізгі өндіріс» шотында жинақталған:
- Материалдар (өндіріс үшін есептен шығарылған): ПС-1 — 180 000 ₸, ПС-2 — 120 000 ₸.
- Жұмысшылардың еңбек ақысы: ПС-1 — 60 000 ₸, ПС-2 — 40 000 ₸.
Накладные (косвенные) шығындар 8410 «Накладные шығындар» шотында — 90 000 ₸, тікелей шығындарға пропорционалды бөлінеді.
Анықтама-есеп қалай оқылады:
Тікелей шығындардың жалпы базасы = (180 000 + 60 000) + (120 000 + 40 000) = 240 000 + 160 000 = 400 000 ₸.
Накладные бөлудің коэффициенті = 90 000 / 400 000 = 0,225.
| Өнім | Тікелей шығындар | Накладные (0,225) | Факт. өзіндік құн | Саны | Бірлік құны |
|---|---|---|---|---|---|
| Панель ПС-1 | 240 000 | 54 000 | 294 000 | 100 | 2 940 ₸ |
| Панель ПС-2 | 160 000 | 36 000 | 196 000 | 50 | 3 920 ₸ |
| Барлығы | 400 000 | 90 000 | 490 000 |
Өндіріс кезінде жоспарлы өзіндік құн 2 900 ₸ және 3 800 ₸ болды. Анықтама ауытқуды көрсетеді: ПС-1 бойынша +40 ₸/дана (+4 000 ₸), ПС-2 бойынша +120 ₸/дана (+6 000 ₸).
Анықтама түсіндіретін бухгалтерлік жазбалар (оларды айды жабу жасайды, есеп емес):
- Дт 1320 «Дайын өнім» Кт 8110 — 490 000 ₸ (фактілік өзіндік құн бойынша қабылдау, ауытқуды түзетуді ескере отырып; алдын ала өнім жоспарлы 480 000 ₸ бойынша болды, түзету +10 000 ₸).
- Накладные шығындарды есептен шығару: Дт 8110 Кт 8410 — 90 000 ₸.
- 80 дана ПС-1 сату кезінде: Дт 7010 «Сатудың өзіндік құны» Кт 1320 — 80 × 2 940 = 235 200 ₸.
- Бұл сатудан түскен кіріс (ҚҚС-сыз): Дт 1210 Кт 6010; ҚҚС 16%: Дт 1210 Кт 3130.
Енді «неге қымбат» екенін көруге болады: 90 000 ₸ накладные аз өнім шығаруға +540 ₸ берді. Директормен әңгіме анықтамадан алынған сандармен жабылды.
5. Есептің нұсқалары (түрлері)
Есеп құжат емес, сондықтан оның «операция түрлері» жоқ. Бірақ параметрлермен сіз әртүрлі кесінділер аласыз:
- Номенклатура бойынша — әр өнім/қызметтің өзіндік құны.
- Номенклатура топтары бойынша — ірілендірілген, басқару көзқарасы үшін.
- Шығындар баптары бойынша — өзіндік құнның қандай элементтерден құралғаны (материалдар / Еңбек ақы / Еңбек ақыдан салықтар / амортизация / қызметтер).
- Жоспар/факт ауытқумен — жоспарлы (есептік) және фактілік өзіндік құнды салыстыру және түзету мөлшері.
- Бөлімшелер бойынша — егер өндіріс цехтарға бөлінген болса.
6. Не қалыптасады
Негізгі: анықтама-есеп бухгалтерлік жазбаларды жасамайды, ЭСФ, СНТ қалыптастырмайды және регистрлер бойынша қозғалыстар жасамайды. Бұл оқу үшін есеп. Ол айды жабу кезінде «Өндіріс өзіндік құнын есептеу» / «8-ші шоттарды жабу» регламенттік операциясының нәтижесін визуализациялайды.
Нақты бухгалтерлік жазбалар (Дт 1320/1330 Кт 8110, Дт 7010 Кт 1320) және өзіндік құн регистрлерінің қозғалысын айды жабу орындайды. Электрондық құжаттар (ЭСФ ИС ЭСФ, СНТ) сату және тасымалдау құжаттарымен қалыптасады, ал бұл есеппен байланысы жоқ. Егер сізге бухгалтерлік жазба немесе ЭСФ қажет болса — құжатпен жұмыс жасаңыз, ал анықтама жабудың дұрыс есептелгенін тексеру үшін қажет.
7. Баспа формалары
Өзінің есеп формасы — бұл баспа (кестелік) форма. Құрастырылған есептен қолжетімді:
- Басып шығару — командалық панеліндегі «Басып шығару» батырмасы, принтерге шығару.
- Сақтау ретінде… — Excel (.xlsx), .mxl, .pdf форматында түсініктемелерге қосымша ретінде экспорттау.
- Түсіндіру — кез келген сомаға екі рет басу бастапқы құжаттарға (материалдарды есептен шығару, жалақыны есептеу, ауысым бойынша өндіріс есебі) сілтеме ашады, олардан сома қалыптасты.
Анықтама-есептің «форма бойынша бланкі» жоқ — бұл ішкі құжат, КГД үшін есеп беру формасы емес.
8. Жиі кездесетін қателіктер
«Регламенттік операция "Өндіріс өзіндік құнын есептеу" орындалмады» — ай жабылмаған немесе қате жабылған. «Айды жабу» бөлімін ашып, қайта жабыңыз, қызыл жолдарды жойыңыз, содан кейін анықтаманы жасаңыз.
Есеп параметрлері толтырылғанда бос. Себептері: дұрыс ай/ұйым таңдалмаған; бөлімше/номенклатура тобы бойынша іріктеу қосылған, онда өнім шығарылмаған; өнім шығарылмаған («Ауысым бойынша өндіріс есебі» / «Қызмет көрсету» құжаты жоқ). Іріктеулерді алып тастап, қайта жасаңыз.
«Өндіріс өзіндік құны теріс» немесе үлкен ауытқулар. Әдетте — материалдар өндіріс үшін қабылданғанға дейін есептен шығарылған (1330/1310-да теріс қалдық) немесе «Ауысым бойынша өндіріс есебі» өнім шығаруға енгізілмеген. Құжаттардың ретін тексеріңіз және қалпына келтіріңіз (айды жабуда «Құжаттарды қайта есептеу» батырмасы).
«Косвенные шығындарды бөлу базасы табылмады». Есеп саясаты параметрлерінде немесе «Косвенные шығындарды бөлу әдістері» регистрінде база (өндіріс көлемі, тікелей шығындар, еңбек ақы) көрсетілмеген. Базаны анықтаңыз — әйтпесе накладные 8410 бойынша бөлінбейді.
Бірліктің өзіндік құны «айлар бойынша секіреді». Бұл «орташа»/«ФИФО» әдісі мен әртүрлі өндіріс көлемі кезінде қалыпты: тұрақты накладные әртүрлі санға бөлінеді. Анықтама дәл осыны көрсетеді — проблемалық айдағы өндіріс көлемін тексеріңіз.