3.4.5.21 «Қазақстан үшін сауданы басқару» (3.4 редакциясы) релизінде тексерілген.
Контрагент акт сверка жіберді, онда сіздің айлық өткізуіңіз — 12 400 000 ₸. Ал басшы сұрайды: «Осыдан қанша пайда таптық?» 6010 шотының айналымында сіз тек түсімді көресіз, бірақ маржаны көрмейсіз. «Сатудан түскен түсім мен өзіндік құн» есебін ашасыз — және бірнеше секундта көресіз: 11 000 000 ₸-ге ҚҚС-сыз сатылды, өзіндік құны 7 300 000 ₸, жалпы пайда 3 700 000 ₸, рентабельділігі 33,6%. Сонымен қатар актідегі сомасының сіздің түсіміңізден неге жоғары екенін түсінесіз: контрагент 16% ҚҚС-пен есептейді, ал есеп салықтан тазартылған табысты көрсетеді.
Бірден маңыздысы: бұл — есеп, құжат емес. Ол ештеңе өткізбейді және ЭШФ құрмайды. Ол құжаттармен жасалған қозғалыстарды жинап, ыңғайлы қималарда көрсетеді. Сондықтан ондағы сандар сіз оларды өткізулерде және өзіндік құнды есептеуде қалай өткізсеңіз, дәл сондай болады.
1. Мақсаты
Есеп кезең бойынша түсімді (ҚҚС-сыз өткізуден түскен табыс), сатылған тауарлардың өзіндік құнын, жалпы пайданы және рентабельділікті көрсетеді. Қималары — номенклатура, сатып алушылар, менеджерлер, қоймалар, ұйымдар, мәмілелер. Бұл сатудың маржиналдылығын бағалау үшін негізгі құрал.
2. Қайдан табуға болады
«Сатулар» бөлімі → «Сатулар бойынша есептер» → «Сатудан түскен түсім мен өзіндік құн».
Есеп тізімде болмаса — панельдің жоғарғы жағындағы «Барлық есептер» түймесін басыңыз, ол сатулар бойынша есептер тобында да бар. Бөлімнің толық есептер тізімі арқылы оны әрқашан ашасыз.
Тікелей ашудың жылдам тәсілі: «Сервис» → «Навигациялық сілтеме бойынша өту» (немесе Ctrl+мекенжай жолын шерту) және мынаны қойыңыз:
e1cib/list/Отчет.ВыручкаИСебестоимостьПродаж
2а. Өз релизіңізді қалай білуге болады
«Анықтама» (жоғарғы оң жақ бұрыштағы «?» белгісі) → «Бағдарлама туралы». Ашылған терезеде: «1С:Кәсіпорын» платформасының нұсқасы (мысалы, 8.3.27) және конфигурация релизі — «Қазақстан үшін сауданы басқару, 3.4 редакциясы (3.4.5.21)» түріндегі жол. Егер сіздің релизіңіз ескірек болса — кейбір баптаулар мен бағандар басқаша аталуы мүмкін.
3. Қалай толтыру керек (есепті баптау)
Мұнда енгізу өрістері жоқ — есеп параметрлері бар. Оларды тақырыпта және «Баптаулар» түймесі арқылы белгілейсіз.
| Параметр | Не үшін керек | Қате берілсе не болады |
|---|---|---|
| Кезең (МІНДЕТТІ) | Сатылымдарды таңдаудың шекаралары. Әдепкі бойынша — ағымдағы ай. | Басқа айды алсаңыз — сандар айналыммен сәйкес келмейді. Екі күнді де тексеріңіз: «бастап» және «дейін». |
| Ұйым | Заңды тұлға бойынша сүзгі. Базада бір ұйым болса — тимеуге болады. | Көпфирмалы базада таңдамасаңыз — барлық фирмалардың сатылымдарын қосасыз да алшақтықты түсінбейсіз. |
| Есеп нұсқасы | Дайын көріністер: «номенклатура бойынша», «сатып алушылар бойынша», «менеджерлер бойынша», «номенклатура мен сатып алушылар бойынша». Жоғарыда таңдалады. | Дұрыс емес нұсқаны алсаңыз — керекті қиманы (мысалы, менеджер бойынша маржаны) көрмейсіз. |
| Қойма | Таңдауды бір қоймамен/топпен шектейді. | Бір дүкен керек болса, бос қалдырсаңыз — барлық нүктелер бойынша қорытынды аласыз. |
| Сатып алушы / Серіктес | Нақты контрагент бойынша іріктеу — акт сверка үшін ыңғайлы. | Ескі сүзгіні алып тастауды ұмытсаңыз — «бос» көресіз де, сатылымдар болмады деп ойлайсыз. |
| Менеджер | Мотивация үшін сатушы бойынша маржаны есептейсіз. | — |
«Баптаулар» түймесі (тісті доңғалақ / «Тағы» → «Баптаулар») арқылы сіз сүзгілер, топтастырулар мен бағандар қосасыз. Қосу пайдалы: «Түсім», «Өзіндік құн», «Жалпы пайда», «Рентабельділік, %». Баптауларды түзеткен соң «Қалыптастыру» түймесін басыңыз — оны баспаса, кесте қайта есептелмейді.
ҚҚС туралы маңызды сәт: осы есептегі «Түсім» бағаны — бұл ҚҚС-сыз табыс (6010 шотына түскен сома). ҚҚС-пен сату сомасын «Клиенттермен есеп айырысу ведомосі» есептерінен немесе өткізулердің өзінен іздеңіз.
4. Өткізулермен талданған мысал
Шарт. «Астана-Трейд» ЖШС (ҚҚС төлеуші, ставкасы 16%) 2026 жылдың қыркүйегінде «Сауле» ЖК сатып алушысына тауар партиясын сатты. Сату бағасы ҚҚС-пен — 580 000 ₸. Осы партияның 1330 шоты бойынша өзіндік құны — 320 000 ₸.
16% ҚҚС-тан тазартуды есептейміз:
- Бағадағы ҚҚС: 580 000 ÷ 1,16 × 0,16 = 80 000 ₸
- ҚҚС-сыз түсім (табыс): 580 000 − 80 000 = 500 000 ₸
«Тауарлар мен қызметтерді өткізу» құжаты жасайтын өткізулер (есеп оларды жасамайды, тек жинақтайды):
| Дт | Кт | Сома, ₸ | Мазмұны |
|---|---|---|---|
| 1210 | 6010 | 500 000 | Өткізуден түскен табыс танылды (ҚҚС-сыз) |
| 1210 | 3130 | 80 000 | Төленуге тиіс ҚҚС есептелді (16%) |
| 7010 | 1330 | 320 000 | Сатылған тауардың өзіндік құны есептен шығарылды |
«Сатудан түскен түсім мен өзіндік құн» есебі осы жол бойынша нені көрсетеді:
| Көрсеткіш | Мәні |
|---|---|
| Түсім | 500 000 ₸ |
| Өзіндік құн | 320 000 ₸ |
| Жалпы пайда | 180 000 ₸ |
| Рентабельділік | 36,0% |
Рентабельділік = 180 000 ÷ 500 000 × 100% = 36%. Контрагент актіде 580 000 ₸ көрсетсе — айырмашылық дәл 80 000 ₸ ҚҚС-қа тең, қате жоқ.
5. Операция түрлері (есеп нұсқалары)
Мұнда құжат жоқ, сондықтан «операция түрлері» — терезенің жоғарғы жағында ауыстыратын дайын көрсету нұсқалары:
- Номенклатура бойынша — тауарлар мен топтар қимасындағы маржа.
- Сатып алушылар (клиенттер) бойынша — әр контрагенттен қанша пайда тапқансыз.
- Менеджерлер бойынша — сатушылар бойынша түсім мен пайда.
- Номенклатура мен сатып алушылар бойынша — қос қима.
- Қоймалар / дүкендер бойынша — сату нүктелерін салыстыру.
Кез келген нұсқаны өз топтастыруларыңызбен пысықтап, «Есеп нұсқасын сақтау» түймесі арқылы «Таңдаулы нұсқалар» ішіне сақтауға болады.
6. Есеп деректерді қайдан алады
Есеп «Сатудан түскен түсім мен өзіндік құн» жинақтау регистрін оқиды. Оған қозғалыстарды сату құжаттары және — өзіндік құн бойынша — өзіндік құнды есептеудің регламенттік операциясы жазады. Негізгі нюанс:
- Түсім регистрге өткізу кезінде бірден түседі.
- Өзіндік құн тек «Тауарлардың өзіндік құнын есептеу» (айды жабу) операциясынан кейін ғана түпкілікті қалыптасады. Есептеуге дейін өзіндік құн бағаны бос немесе алдын ала болуы мүмкін — сол кезде жалпы пайда асыра көрсетілген болады.
Сондықтан ай бойынша дұрыс маржа тек айды жапқаннан кейін ғана көрінеді.
7. Баспа нысандары және жүктеп алу
Есептің (құжаттағыдай) өз баспа нысандары жоқ — қалыптастырылған кестенің өзі басылады және жүктеп алынады:
- Басып шығару — «Басып шығару» түймесі (принтер белгісі), кестені қағазға шығарады.
- Былай сақтау — Excel (.xlsx), PDF, ODF, HTML, кестелік құжат (.mxl).
- Поштамен жіберу — есеп терезесінен тікелей тіркеме ретінде.
8. Жиі кездесетін қателер
«Өзіндік құн нөлге тең / жалпы пайда түсімге тең». Себебі — кезең бойынша өзіндік құнды есептеу орындалмаған. «Қаржылық нәтиже мен контроллинг» (немесе «Айды жабу») бөлімін ашыңыз → «Тауарлардың өзіндік құнын есептеу», керекті ай бойынша өткізіп, есепті қайта қалыптастырыңыз.
«Есеп бос, бірақ сатылымдар болды». Мүмкін, ұмыт қалған сүзгі тұрған (сатып алушы, қойма немесе менеджер бойынша) немесе кезең дұрыс емес. «Баптаулар» ашыңыз, сүзгілерді тазалаңыз, «бастап»/«дейін» күндерін тексеріңіз, «Қалыптастыру» басыңыз.
«Жол бойынша теріс өзіндік құн». Қойма бойынша «минусқа» сату белгісі — тауар келіп түскенге дейін есептен шығарылған. Түсу мен өткізу құжаттарының тізбегін тексеріңіз, тізбекті қалпына келтіріп, өзіндік құнды қайта есептеңіз.
«Хабарлама: „Есеп үшін деректер табылмады. Мүмкін, сүзгі берілмеген“». Белсенді сүзгі кезінде бос нәтиже. Баптауларда артық сүзгі шарттарын алып тастаңыз.
«Есептегі түсім контрагенттегі актідегі сомадан аз». Бұл қате емес: есеп ҚҚС-сыз табысты көрсетеді, ал контрагент — 16% ҚҚС-пен. Салыстыру үшін оның сомасын 1,16-ға бөліңіз.
«6010 шоты бойынша айналым-сальдо ведомосымен сәйкес келмейді». Кезең мен ұйымның сәйкес келетінін және есепте қойма/менеджердің сүзгіленбегенін тексеріңіз. Сатып алушылардан қайтарулар есептегі түсімді азайтады — оларды ескеріңіз.
9. Жиі қойылатын сұрақтар
С: Есеп түсімді ҚҚС-пен ме, әлде ҚҚС-сыз ба көрсетеді? Ж: ҚҚС-сыз. Бұл 6010 шотында көрсетілген табыс. ҚҚС-пен сомасын өткізуден немесе клиенттермен есеп айырысу ведомосінен қараңыз.
С: Неге өзіндік құн нөлге тең? Ж: Ай бойынша «Тауарлардың өзіндік құнын есептеу» өткізілмеген. Айды жабуды орындап, есепті қайта қалыптастырыңыз.
С: Акт сверка үшін нақты сатып алушы бойынша маржаны қалай көруге болады? Ж: «Сатып алушылар бойынша» нұсқасын таңдап, «Сатып алушы = …» сүзгісі мен керекті кезеңді беріп, «Қалыптастыру» басыңыз.
С: Сатып алушылардың қайтарулары ескеріле ме? Ж: Иә. Қайтару кезең бойынша түсім мен өзіндік құнды азайтады, сондықтан қорытынды жөнелтулер сомасынан аз болуы мүмкін.
С: Менеджер бойынша пайданы көруге бола ма? Ж: Иә, «Менеджерлер бойынша» нұсқасы сатушылар қимасында түсім, өзіндік құн және жалпы пайданы көрсетеді.
С: Есеп өткізулер немесе ЭШФ жасай ма? Ж: Жоқ. Бұл — есеп. Өткізулерді (Дт 1210 Кт 6010, Дт 7010 Кт 1330) және ЭШФ-ты өткізу құжаттары қалыптастырады, ал есеп оларды тек көрсетеді.
С: Басшыға арнап Excel-ге қалай жүктеп алуға болады? Ж: Есепті қалыптастырыңыз, содан кейін «Былай сақтау» → .xlsx форматы. Есеп терезесінен тікелей поштамен жіберуге болады.
С: Айды жапқаннан кейін пайда неге өзгереді? Ж: Өзіндік құнды есептеуге дейін регистрге тек түсім түседі, өзіндік құн жабу кезінде нақтыланады. Есептеуден кейін жалпы пайда дұрыс болады.
С: Рентабельділік қалай есептелген? Ж: Жалпы пайда ÷ Түсім × 100%. Мысалда 180 000 ÷ 500 000 = 36%.
С: Теріс өзіндік құнмен не істеу керек? Ж: Бұл түсуден бұрын сату. Құжаттардың тізбегін қалпына келтіріңіз (өткізуден бұрын түсу) және өзіндік құнды қайта есептеңіз.
10. Байланысты құжаттар
Есеп «негізінде» енгізілмейді — ол деректерді жинақтайды. Есеп көрсеткіштерін мыналар қалыптастырады:
- Тауарлар мен қызметтерді өткізу — түсім (6010) мен өзіндік құнды (7010/1330) береді.
- Бөлшек сатылымдар туралы есеп — бөлшек түсім және тауарды есептен шығару.
- Сатып алушыдан тауарларды қайтару — түсім мен өзіндік құнды азайтады.
- Тауарлардың өзіндік құнын есептеу (айды жабу) — «Өзіндік құн» бағанын түпкілікті толтырады.
- ЭШФ / ЭТТН — өткізуді ЭШФ АЖ-да сүйемелдейді, бірақ есептегі маржа сандарына әсер етпейді.
Айқас салыстыру үшін «Кәсіпорынның жалпы пайдасы», «Клиенттермен есеп айырысу ведомосі» есептері мен 6010 және 7010 шоттары бойынша айналым-сальдо ведомосі ыңғайлы.
Өз релизіңізді қалай білуге болады: «Анықтама» → «Бағдарлама туралы» — онда платформа нұсқасы мен конфигурация релизі көрсетілген.
Материал «Қазақстан үшін сауданы басқару», 3.4 редакциясы, 3.4.5.21 релизі үшін дайындалды. ҚР 2026 жылға арналған деректер: ҚҚС 16%, АЕК 4 325 ₸, ЕТМ 85 000 ₸.