2026 жылы жеке тұлғаның салық агентінен өтеусіз алған мүліктен түсетін кірісі ҚР СК 428-бабының қағидалары бойынша, үстеме пайда салығы салынатын кіріс — ҚР СК 802-бабы бойынша, ал осы салықтың мақсаттары үшін жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарт бойынша жылдық жиынтық кіріс — ҚР СК 803-бабы бойынша айқындалады.
Салықтық кірістерге не жатады
«Салықтық кірістер» деген тіркес әртүрлі мағынада қолданылады. Бюджеттік есепте ол салық түсімдерін білдіруі мүмкін, ал нақты салық төлеушінің міндеттемелерін есептеу кезінде — салық салу объектісін айқындау барысында ескерілетін кірістерді білдіреді. Бухгалтер алдымен қай салық пен қандай операция туралы сөз болып отырғанын анықтауы керек.
Дұрыс жіктеу үшін мыналарды тексеру қажет:
- экономикалық пайданы кім алды: жеке тұлға, ЖК, заңды тұлға немесе жер қойнауын пайдаланушы;
- ақша немесе мүлік кімнен түсті;
- түсім тауарлардың, жұмыстардың немесе көрсетілетін қызметтердің төлемі болып табыла ма;
- мүлік өтеусіз берілді ме;
- операция жер қойнауын пайдалануға арналған жеке келісімшартқа жата ма;
- мұндай кірісті айқындаудың арнайы тәртібі көзделген бе.
Шарттағы немесе банк үзінді көшірмесіндегі төлем атауының өзі мәселені шешпейді. Операцияның мазмұны, бастапқы құжаттар және ҚР СК-нің қолданылатын нормасы маңызды.
Жеке мысал ҚР СК 428-бабында келтірілген. Егер жеке тұлға салық агентінен мүлікті өтеусіз алса, ҚҚС пен акциздердің тиісті сомасы ескерілген кіріс мөлшері қайта бағалауды есепке алмағанда мүліктің баланстық құны бойынша айқындалады. Баланстық құны болмаған кезде мүлік соның негізінде берілген шартта немесе басқа құжатта көрсетілген құн қолданылады (ҚР СК 428-бабы).
Осы бап салық агентінің шығыстары мөлшеріндегі орындалған жұмыстар мен көрсетілген қызметтердің құнын, жеке тұлға алған және салық агенті төлеген тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді, сондай-ақ кешіру немесе есептен шығару соның негізінде жүргізілген құжатпен айқындалған кешірілген не есептен шығарылған борыштың немесе міндеттеменің сомасын да қамтиды. Заңды тұлғаның меншікті капиталы құрамындағы қайта бағалаудан болған құн өсімі есебінен оның жарғылық капиталына салымды ұлғайту да кіріс деп танылады (ҚР СК 428-бабы).
ЖК: кіріске салынатын салық және кіріссіз қызмет
«ЖК кірісіне салынатын салық», «ЖК кірістен төлейтін салық» немесе «ЖК кірістері мен салықтары» деген сұраулар бойынша қолданылатын салық режимі мен нақты түсімдер туралы мәліметтерсіз бірыңғай есептеу тәртібін атау мүмкін емес. Бухгалтер кәсіпкерлік қызметтен түскен түсімді, қайтарымдарды, қарыздарды, жеке қаражатпен толықтыруларды және ақшаның өзге де қозғалысын бөліп, содан кейін әрбір операцияны құжаттар мен тиісті нормалар бойынша тексеруі керек.
Практикалық алгоритм мынадай:
- Түсімді шартпен, актімен, жүкқұжатпен немесе басқа бастапқы құжатпен салыстыру.
- Операцияның экономикалық мазмұнын айқындау.
- Соманың дәл қолданылып жүрген режимдегі кіріске жататынын тексеру.
- ҚР СК арнайы тәртіп белгілеген операцияларды бөлек талдау.
- Салық тіркелімін бухгалтерлік есеппен және банк үзінді көшірмелерімен салыстырып тексеру.
«Кірісі жоқ ЖК салығы» және «Кірісі жоқ ЖК салықтары» деген сұраулар да режим мен мән-жайларды талдауды талап етеді. Кезең ішінде түсімнің болмағанын банктік шоттағы нөлдік қалдықпен ғана растауға болмайды: ақша сол кезеңде түсіп, жұмсалуы мүмкін. Айналымдарды, кассаны, өткізу құжаттарын және салық тіркелімдерін салыстырып тексеру қажет.
Кірісі жоқ ЖК үшін салықтың нақты сомасы, есептілік нысаны және оны тапсыру мерзімі қолданылатын режим, салық кезеңі және кәсіпкердің мәртебесі ескеріле отырып айқындалады. Бір салықтың қағидаларын екіншісіне автоматты түрде қолдануға болмайды.
Салық салуға жатпайтын кірістер және түзетулер
«Салық салуға жатпайтын кірістер» және «кірісті түзету» деген тіркестер өзара алмастырылмайды. Бірінші жағдайда нақты норма түсімді тиісті салық салу объектісінен алып тастайтынын анықтау қажет. Екінші жағдайда ҚР СК-де көзделген негіз бойынша бұрын есептелген көрсеткішті өзгерту туралы сөз болуы мүмкін.
Түсімді әдеттегі сатумен байланысты емес деген себеппен ғана есептен алып тастауға болмайды. Мысалы, ҚР СК-де салық агенті жеке тұлғаға мүлікті өтеусіз бергенде, салық агенті жеке тұлға үшін тауарлардың, жұмыстардың немесе көрсетілетін қызметтердің ақысын төлегенде және борышты не міндеттемені кешіргенде немесе есептен шығарғанда кірісті айқындау көзделген (ҚР СК 428-бабы).
Тексеру үшін бухгалтерге кемінде негіз болатын құжат, операция тараптары туралы мәліметтер және құнды айқындау тәсілі қажет. Егер мүлік берілсе, оның қайта бағалауды есепке алмағандағы баланстық құнын анықтау керек. Мұндай құн болмаған кезде мүлік жеке тұлғаға соның негізінде берілген шартта немесе өзге құжатта көрсетілген құн қолданылады. Кіріс мөлшері ҚҚС пен акциздердің тиісті сомасы ескеріле отырып айқындалады (ҚР СК 428-бабы).
«Акциялардан түсетін кіріске салынатын салық» деген сұрау жеке талдауды талап етеді. Дұрыс саралау үшін дивидендтерді, акцияларды өткізуден түсетін кірісті және олармен байланысты өзге де түсімдерді ажырату, сондай-ақ алушының мәртебесі мен төлем көзін анықтау қажет. Бұл операцияларды біріктіріп, оларға бір мөлшерлемені қолдануға болмайды.
Жер қойнауын пайдаланушының кірісін арнайы есептеу
Үстеме пайда салығы үшін арнайы тәртіп қолданылады. Салық салынатын кіріс ҚР СК 803-бабы бойынша есептелген жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарт бойынша жылдық жиынтық кіріс пен үстеме пайда салығын есептеу мақсаттарындағы шегерімдер арасындағы айырма ретінде айқындалады. Есептеу кезінде бұл айырма ҚР СК-де көзделген кірістер мен шығыстар сомаларына азайтылады (ҚР СК 802-бабы).
Егер үстеме пайда салығын есептеу мақсаттарындағы шегерімдер салық кезеңіндегі жылдық жиынтық кірістен асып кетсе, асып кету кейінгі бірізді салық кезеңдерінің салық салынатын кірісі есебінен өтеу үшін ауыстырылады (ҚР СК 802-бабы). Бұл нормада мұндай ауыстыру мерзімінің сандық шектеуі белгіленбеген.
Үстеме пайда салығын есептеу мақсаттары үшін жер қойнауын пайдаланушы жылдық жиынтық кірісті келісімшарттық қызмет бойынша әрбір жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшартқа қатысты ҚР СК-де көзделген ерекшеліктер ескеріле отырып, жылдық жиынтық кірісті айқындау үшін белгіленген тәртіппен бөлек айқындайды. Сондықтан салықты есептеу кезінде әртүрлі келісімшарттардың көрсеткіштерін ажырату қажет (ҚР СК 803-бабы).
Активтерді өткізуден, беруден және есептен шығарудан түсетін жекелеген кірістер үшін ҚР СК 803-бабы кірісті осындай өткізудің, берудің немесе есептен шығарудың толық құны мөлшерінде айқындауды көздейді. Құны үстеме пайда салығының мақсаттары үшін шегерімдерге жатқызылмайтын активтерге қатысты кіріс осы бап сілтеме жасайтын арнайы қағидалар бойынша айқындалады (ҚР СК 803-бабы).
Жиі қойылатын сұрақтар
«Салықтық кірістер» термині нені білдіреді? — Мағынасы мәнмәтінге байланысты. Салық төлеушінің міндеттемелерін есептеу үшін нақты салықты, кіріс алушыны және операцияны айқындап, содан кейін ҚР СК-нің тиісті нормасын қолдану қажет.
Кірісі болмаса, ЖК салық төлей ме? — Салық режимі мен мән-жайлар туралы мәліметтерсіз бірыңғай жауап беру мүмкін емес. Алдымен тиісті режимде ескерілетін кірістің жоқтығын құжатпен растау, содан кейін кәсіпкердің осы кезеңдегі қалған міндеттерін айқындау қажет.
Кешірілген борыш жеке тұлғаның кірісі болып санала ма? — Егер операция осы норманың талаптарына сай келсе, кешірілген немесе есептен шығарылған борыштың не міндеттеменің сомасы жеке тұлғаның салық агентінен өтеусіз алған мүліктен түсетін кірісіне қосылады. Сома кешіру немесе есептен шығару соның негізінде жүргізілген құжатпен айқындалады (ҚР СК 428-бабы).
Мүлікті өтеусіз берген кезде кіріс қалай айқындалады? — ҚҚС пен акциздердің тиісті сомасы ескерілген кіріс мүліктің қайта бағалауды есепке алмағандағы баланстық құны бойынша, ал ол болмаған жағдайда мүлік жеке тұлғаға соның негізінде берілетін шартта немесе өзге құжатта көрсетілген құн бойынша айқындалады (ҚР СК 428-бабы).
Үстеме пайда салығы бойынша көрсеткіштерді қалай ажыратуға болады? — Салық салынатын кіріс ҚР СК 802-бабының қағидалары бойынша есептеледі, ал жылдық жиынтық кіріс келісімшарттық қызмет бойынша әрбір жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшартқа қатысты ҚР СК 803-бабының қағидалары бойынша бөлек айқындалады.
Акциялардан түсетін кірісті бірден салық салудан алып тастауға бола ма? — Жоқ. Қорытынды жасау үшін кірістің түрін, алушының мәртебесін, төлем көзін және ҚР СК-нің қолданылатын нормасын айқындау қажет.