2026 жылы өтелмеген сома салық берешегінің шекті мөлшерінен асатын болса, салық органы ұйымның немесе салық агентінің банктік шоттарынан берешекті өндіріп алады; жеке тұлғаның берешегі 1 АЕК-тен, яғни 4 325 ₸-ден асқан кезде салық бұйрығы шығарылады (ҚР СК 185, 190-баптары). Ұйымды тексеру БСН бойынша, ал жеке тұлға мен ЖК-ні тексеру ЖСН бойынша жүргізіледі. Бухгалтер үшін салық органының мәліметтерін төлемдер есебімен салыстырып тексеру маңызды: егер берешек өтелмесе, өндіріп алу салық төлеушінің банктік шоттарына, содан кейін белгіленген талаптар сақталған кезде оның дебиторларының шоттарына қолданылуы мүмкін.
Салық берешегі дегеніміз не және ол неліктен туындайды
Салық берешегі есептелген сома төлеу мерзіміне дейін бюджетке түспеген кезде пайда болады. Іс жүзінде оның себептері көбіне мыналар:
- төлем деректемелерде, БСК-де немесе ЖСН/БСН-де қате жіберіліп жүргізілген және қажетті міндеттеме бойынша көрсетілмеген;
- декларация ұсынылған, бірақ салық аударылмаған немесе толық аударылмаған;
- салықтық тексеру нәтижелері бойынша қосымша сомалар есептелген;
- жеке тұлғаның өзіне тиесілі мүлікке байланысты төленбеген салықтары қалған;
- негізгі берешек мерзімі өтіп төленгеннен кейін есепте өсімпұл сомасы қалған.
Берешек мөлшеріне қарамастан, оны салық органының деректерімен салыстырып тексеру қажет. Ұйымдардың банктік шоттарынан ақшаны мәжбүрлеп өндіріп алу белгіленген шекті мөлшерден асатын берешек кезінде қолданылады (ҚР СК 185-бабы). Жеке тұлғадан салық бұйрығы қағидалары бойынша өндіріп алу тиісті жылдың 1 қаңтарында қолданыста болатын 1 АЕК-тен асатын өтелмеген берешек кезінде басталады; 2026 жылы бұл 4 325 ₸-ден астам сома (ҚР СК 190-бабы).
ЖСН немесе БСН бойынша салық берешегін қалай білуге болады
Қазақстанда жеке тұлға мен ЖК ЖСН бойынша, ал заңды тұлға БСН бойынша сәйкестендіріледі. Сондықтан жеке тұлғаның немесе ЖК-нің міндеттемелерін тексеру үшін ЖСН, ал ұйымды тексеру үшін БСН көрсетіледі. Бұл жағдайда «Қазақстанның СТН бойынша салық берешегі» деген тұжырым қазақстандық ЖСН немесе БСН бойынша мәлімет іздеуді білдіреді.
Берешекті тексерудің негізгі тәсілдері:
- Салық төлеушінің кабинеті. Авторланудан кейін салықтар мен төлемдер бойынша есеп айырысулардың жай-күйін, оның ішінде есептелген және төленген сомаларды көруге болады.
- Электрондық үкімет порталы. Тиісті салық қызметін таңдаған кезде мәліметтер ЖСН немесе БСН бойынша сұратылады.
- Банктік және төлем қолданбалары. Қолжетімді салық мәліметтерінің құрамы мен төлеу мүмкіндігі нақты қолданбаның функцияларына байланысты.
- Салық органы. Бұл тәсіл бухгалтерге есеп айырысуларды салыстырып тексеру, төлемнің мақсатын анықтау немесе нақты міндеттеме бойынша мәлімет алу қажет болған жағдайда қолайлы.
Ұйым бухгалтері бюджетпен есеп айырысу туралы мәліметтерді бухгалтерлік есеп деректерімен үнемі салыстырып тексергені жөн. Алшақтық толық төлемеуге де, төлемнің басқа міндеттеме бойынша көрсетілуіне де байланысты болуы мүмкін. Мұндай жағдайда алдымен төлем құжатын тауып, ЖСН немесе БСН-ді, БСК-ні, соманы, күнді және төлем мақсатын тексереді, содан кейін төлемді дұрыс көрсету үшін салық органына жүгінеді.
ЖК-нің салық берешегі және мүлік салығы
ЖК-де кәсіпкерлік қызметке байланысты міндеттемелер мен жеке тұлғаның жеке салық міндеттемелері бір мезгілде есепке алынуы мүмкін. Бірінші топқа қолданылатын режим бойынша салықтар және ЖК салық агенті ретінде аударатын сомалар жатады. Екінші топқа кәсіпкерлік қызметке және жеке практикаға байланысты емес міндеттемелер жатады. Жеке тұлғаның берешегін өндіріп алу мақсатында Салық кодексі ЖК ретінде тіркеу есебінде тұрған тұлғаның осындай жеке міндеттемелер бойынша берешегін екінші топқа тікелей жатқызады (ҚР СК 190-бабы).
Мүлік салығын тексеру кезінде объектіні, салық кезеңін, есептелген соманы және жүргізілген төлемді салыстырып тексеру маңызды. Егер төлем енгізілгенімен, берешек әлі де көрсетілсе, бухгалтер немесе меншік иесі төлем құжатының деректемелерін және соманың қай міндеттемеге жатқызылғанын тексеруі керек. Төлемнен кейін қайта тексеру есеп айырысулардың дұрыс көрсетілгеніне көз жеткізуге мүмкіндік береді.
Қайтыс болған тұлғаның берешегіне қатысты жағдай бөлек қарастырылады. Жеке тұлға қайтыс болған күні немесе оны қайтыс болды деп жариялау туралы сот актісі заңды күшіне енген күні қалыптасқан салық берешегін мұрагерлер мұраға қалдырылған мүліктің құны шегінде және мұраны қабылдаған күнгі мұрадағы үлесіне пропорционалды түрде өтейді. Дәл осындай тәртіп қайтыс болған ЖК-нің немесе жеке практикамен айналысқан тұлғаның берешегіне қолданылады (ҚР СК 73-бабы). Жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар үшін ерекше қағидалар көзделген:
- егер мұра қалдырушы ЖК немесе жеке практикамен айналысатын тұлға ретінде тіркеу есебінде тұрмаған болса, осындай мәртебесі бар мұрагер берешекті өтеуден босатылады, ал мұра қалдырушының берешегі салық органының шешімі негізінде есептен шығарылады;
- егер мұра қалдырушы ЖК немесе жеке практикамен айналысқан тұлға болса, мұндай мұрагердің берешекті өтеу міндеті өндіріп алу туралы заңды күшіне енген сот актісінің негізінде ғана туындайды; сот талап қоюды қанағаттандырудан бас тартқан кезде берешек салық органының шешімі негізінде есептен шығарылады (ҚР СК 73-бабы).
2026 жылы салық органы салық берешегін қалай өндіріп алады
Егер ұйым немесе салық агенті шекті мөлшерден асатын берешекті өтемесе, салық органы олардың банктік шоттарынан ақшаны мәжбүрлеп өндіріп алады. Инкассалық өкім ҚР Азаматтық кодексіне сәйкес өндіріп алуға болмайтын шоттарды қоспағанда, барлық банктік шоттарға қойылады. Берешек сомасы өкім жасалған күнге есепке алынады, ал берешек толық өтелгеннен кейін салық органы инкассалық өкімдерді кері қайтарып алады (ҚР СК 185-бабы).
Дебиторлардың шоттарынан өндіріп алу. Бұл шара берешек шекті мөлшерден асқан және салық төлеушінің өзінің банктік шоттарындағы ақша есебінен өндіріп алу шарасы қолданылғаннан кейін өтелмеген жағдайда қолданылады. Салық төлеушінің немесе салық агентінің алдында берешегі бар тұлға дебитор деп танылады: жеке немесе заңды тұлға, заңды тұлғаның құрылымдық бөлімшесі, ЖК, жеке практикамен айналысатын тұлға не ҚР-да тұрақты мекеме арқылы жұмыс істейтін бейрезидент (ҚР СК 186-бабы). Тәртібі мынадай:
- салық органы өзінің ақпараттық жүйесінің деректері бойынша дебиторларды анықтайды не салық төлеушіні тексеруді және дебиторларды қарсы тексеруді жүргізеді;
- дебиторға дебиторлық берешекті растау туралы хабарлама жіберіледі;
- дебитор салық төлеушімен бірлесіп жасалған өзара есеп айырысуларды салыстырып тексеру актісін және (немесе), егер хабарламаны алған күні акт жасау мүмкін болмаса, өзара есеп айырысуларды растайтын құжаттарды ұсынады;
- хабарлама орындалмаған жағдайда салық органы дебиторға тексеру жүргізеді және хабарламаны орындау мерзімі өткеннен кейін бір жұмыс күні ішінде оның банктік шоттары бойынша шығыс операцияларын тоқтата тұру туралы өкім шығарады;
- дебитордың банктік шоттарына салыстырып тексеру актісімен, салықтық тексеру актісімен немесе заңды күшіне енген сот шешімімен расталған дебитор берешегінің шегінде салық төлеушінің берешек сомасына инкассалық өкімдер қойылады (ҚР СК 186-бабы).
Дебитордың банктік шоттарына қойылған инкассалық өкімдер салық берешегін салық төлеушінің өзі, салық агенті немесе дебитор өтеген кезде кері қайтарып алынады (ҚР СК 186-бабы).
Жеке тұлғаның берешегін өндіріп алу. Егер жеке тұлғаның берешегі 1 АЕК-тен асса, салық органы берешекті өтеу туралы хабарламаны орындау мерзімі өткеннен кейін салық бұйрығын шығарады. Оны орындауға табыс етілген күннен кейінгі бес жұмыс күні беріледі. Егер бұйрық орындалмаса, салық органы оны мәжбүрлеп орындату үшін аумақтылығы бойынша тиісті әділет органдарына не жеке сот орындаушыларының өңірлік палатасына жібереді (ҚР СК 190-бабы).
Бухгалтер үшін бұдан шығатын практикалық қорытынды: компанияның берешегі оның дебитор-контрагенттеріне әсер етуі мүмкін. Салық органының хабарламасын алған дебитор өзара есеп айырысулардың жай-күйін құжаттармен растауға тиіс, сондықтан салыстырып тексеру актілері мен есеп айырысулар бойынша бастапқы құжаттарды өзекті күйде ұстау қажет.
Берешек анықталған кезде бухгалтер не істеуі керек
- Деректерді салыстырып тексеру. Көрсетілген берешекті бухгалтерлік есеппен және төлем құжаттарымен салыстыру, салықты, кезеңді және алшақтықтың себебін анықтау.
- Қате төлемдерді тексеру. Егер қате деректемелер көрсетілсе, төлем құжатын дайындап, соманы дұрыс көрсету үшін салық органына жүгіну.
- Расталған берешекті өтеу. Берешек сомасын тиісті деректемелер бойынша аударып, төлемнің көрсетілуін тексеру.
- Инкассалық өкімдердің кері қайтарып алынуын тексеру. Салық төлеушінің шоттары бойынша олар берешек толық өтелгеннен кейін (ҚР СК 185-бабы), ал дебитордың шоттары бойынша берешекті салық төлеуші, салық агенті немесе дебитор өтегеннен кейін кері қайтарып алынады (ҚР СК 186-бабы).
- Тұрақты бақылауды жолға қою. Салықтарды төлегеннен кейін және бюджетпен есеп айырысулар жөніндегі есептілікті дайындау алдында мәліметтерді салыстырып тексеру.
Егер көрсетілген сома есеп деректерімен сәйкес келмесе, алдымен нақты алшақтықты: салықты, кезеңді, есептеуді және төлемді тіркеп алу қажет. Бұл нақты бересіні жүргізілгенімен, басқа деректемелер бойынша көрсетілген төлемнен ажыратуға және салық органына тиісті операция бойынша құжаттарды ұсынуға мүмкіндік береді.
Жиі қойылатын сұрақтар
ЖСН бойынша салық берешегін қалай білуге болады? — ЖСН бойынша жеке тұлға мен ЖК-нің міндеттемелері тексеріледі. Салыстырып тексеру үшін қолжетімді электрондық салық сервистері пайдаланылады немесе салық органына жүгінеді; заңды тұлға БСН бойынша сәйкестендіріледі.
Қазақстанда салық берешегін СТН бойынша тексеруге бола ма? — Қазақстандық жеке тұлға мен ЖК үшін ЖСН, ал заңды тұлға үшін БСН қолданылады. Сондықтан берешекті іздеген кезде тиісті қазақстандық сәйкестендіргішті көрсету қажет.
Салық берешегін менің сатып алушымның шотынан есептен шығара ала ма? — Егер сатып алушы дебитор болса, салық органы салық төлеушінің өзінің шоттарына өндіріп алу шарасын қолданғаннан кейін оның банктік шоттарына инкассалық өкім қоюға құқылы. Есептен шығару расталған дебиторлық берешек сомасымен шектеледі, ал салық берешегі белгіленген шекті мөлшерден асуға тиіс (ҚР СК 186-бабы).
Жеке тұлғаның берешегі мәжбүрлеп орындатуға қашан беріледі? — Берешек 1 АЕК-тен асқан кезде салық органы хабарламаны орындау мерзімі өткеннен кейін салық бұйрығын шығарады. Егер ол табыс етілгеннен кейін бес жұмыс күні ішінде орындалмаса, бұйрық әділет органдарына не жеке сот орындаушыларының өңірлік палатасына жіберіледі (ҚР СК 190-бабы).
Мұрагерлер қайтыс болған адамның салық берешегін төлеуге тиіс пе? — Мұрагерлер берешекті мұраға қалдырылған мүліктің құны шегінде және мұраны қабылдаған күнгі өз үлесіне пропорционалды түрде өтейді. Жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар қатарындағы мұрагерлер үшін босатудың немесе сот актісі бойынша өндіріп алудың арнайы қағидалары қолданылады (ҚР СК 73-бабы).
Дереккөздер
- ҚР Салық кодексі, 73-бап. Қайтыс болған жеке тұлғаның, ЖК-нің немесе жеке практикамен айналысқан тұлғаның салық берешегін өтеу
- ҚР Салық кодексі, 185-бап. Салық төлеушінің немесе салық агентінің банктік шоттарындағы ақша есебінен салық берешегін өндіріп алу
- ҚР Салық кодексі, 186-бап. Дебиторлардың шоттарынан салық берешегін өндіріп алу
- ҚР Салық кодексі, 190-бап. Жеке тұлғаның салық берешегін өндіріп алу