Азаматтық-құқықтық сипаттағы (АҚС) шарт дегеніміз не?
АҚС шарты — бұл тапсырыс беруші мен орындаушы арасындағы белгілі бір жұмысты орындауға немесе қызмет көрсетуге арналған келісім. Бұл қарым-қатынастар Еңбек кодексімен емес, Азаматтық кодекспен реттеледі.
ҚР Кәсіпкерлік кодексінің 35-бабы 3-тармағына сәйкес, жұмыскерлердің еңбегін тұрақты негізде пайдаланбайтын жеке тұлға мынадай табыс түрлерін алған кезде ЖЕКЕ кәсіпкер (ДК) ретінде тіркелмеуге құқылы:
төлем көзінен салық салынуға тиісті табыстар;
мүліктік табыс.
Мұндай тұлға қалай жіктеледі? Мұндай тұлғалар орындайтын жұмыстар мен қызметтер үшін мердігерлік шарты бойынша жұмыс (ҚР Азаматтық кодексінің 32-тарауы) және өтеулі қызмет көрсету шарты бойынша жұмыс (ҚР Азаматтық кодексінің 33-тарауы) деген ұғымдар қарастырылған. Шарттардың бұл түрлері азаматтық-құқықтық сипаттағы (АҚЖ) шарттар болып табылады.
АҚС шарттарының негізгі түрлері:
Мердігерлік шарты: Нақты материалдық нәтижені алу қажет болғанда қолданылады (мысалы, кеңсені жөндеу, бағдарлама жазу, жиһаз жасау).
Өтеулі қызмет көрсету шарты: Қызмет нәтижесі материалдық емес болғанда және көрсетілу процесінде пайдаланылғанда қолданылады (мысалы, заңгерлік кеңестер, клининг қызметтері, оқыту, аудит).
Авторлық тапсырыс шарты: Өнер, әдебиет, ғылым шығармаларын, бағдарламалық қамтамасыз етуді немесе өзге де зияткерлік өнімді жасау үшін жасалады.
Агенттік шарт / Агенттік келісім: Агент өз атынан немесе тапсырыс берушінің атынан, бірақ әрқашан тапсырыс берушінің есебінен тапсырмаларды орындайды (мысалы, клиенттерді іздеу).
Тапсырма шарты: Сенім білдірілген өкіл сенім білдірушінің атынан және оның есебінен белгілі бір заңдық іс-қимылдарды жасайды.
Комиссия шарты: Комиссионер комитенттің тапсырмасы бойынша өз атынан, бірақ комитенттің есебінен бір немесе бірнеше мәміле жасауға міндеттенеді.
Тасымалдау / Көлік экспедициясы шарты: Жүктерді тасымалдау немесе осы процесті ұйымдастыру үшін пайдаланылады.
Сақтау шарты: Бір тарап екінші тарап берген затты сақтауға және оны аман-есен қайтаруға міндеттенеді.
2026 жылы Қазақстанда азаматтық-құқықтық сипаттағы (АҚЖ) шарттың қолданылу мерзімі бұрынғыша заңнамалық түрде шектелмеген — ол тараптардың келісімі бойынша белгіленеді. Алайда 2026 жылдан бастап мұндай шарттарды пайдалануға олардың ұзақтығына жанама әсер ететін қатаң шектеулер енгізілді:
Еңбек қатынастарын алмастыруға тыйым салу: Егер АҚС шарты ұзаққа созылса және еңбек шартының белгілері (кесте, жұмыс орны, ай сайынғы тіркелген төлем) болса, оны сот немесе Еңбек министрлігінің тексерісі арқылы еңбек шарты деп тануы мүмкін.
Біржолғы сипаты: 2026 жылы АҚЖ шартын тек басталу және аяқталу мерзімі нақты көрсетілген белгілі бір біржолғы жұмыстарды немесе қызметтерді орындау үшін ғана пайдалану ұсынылады.
Салықтар мен аударымдар: 2025–2026 жылдардан бастап АҚЖ бойынша орындаушылар ЖТС, МЗЖ, МӘМСЖ және әлеуметтік аударымдарды (ӘО) төлеуге міндетті, бұл мұндай шарттарды салықтық жүктеме бойынша еңбек шарттарымен іс жүзінде теңестіреді.
Сақтау мерзімі: АҚЖ шарттарының түпнұсқаларын және орындалған жұмыстар актілерін кемінде 5 жыл сақтау қажет.
Скриншотта «1С:Қазақстан үшін жалақы және персоналды басқару, 3.1 редакциясы» бағдарламасының интерфейсі көрсетілген. Жүйеде АҚЖ шарттарын тіркеу үшін қолданылатын «Шарт (жұмыстар, қызметтер)» бастапқы құжатын жасау формасы ашылып тұр.
«Шарт талаптары» қойындысы:
Сомасы: Жұмыстардың жалпы құны 200 000,00 құрайды.
Төлем тәсілі: Ауыстырып-қосқыш «орындалған жұмыстар актілері бойынша» нұсқасына қойылған.
Бұл — негізгі баптау. Төлемді «актілер бойынша» деп таңдау бұл шартты жай ғана жүргізу айдың соңында ақшаның автоматты түрде есептелуіне әкеп соқпайтынын білдіреді. Сома есепке енуі үшін қызметтің орындалғанын растайтын аралық құжат жасау қажет болады.
Шарттың өзінде (алдыңғы скриншотта) төлем шарты «орындалған жұмыстар актілері бойынша» деп көрсетілгендіктен, дәл осы құжат төлем жүргізуге негіз болып табылады. Осы Актіні жүргізу арқылы сіз бағдарламаға мынадай сигнал бересіз: қызмет көрсетілді, сыйақыны есептеуге және салықтарды (ЖТС, МЗЖ, МӘМСЖ және ӘО) ұстауға болады.
Скриншотта сіз «Шарттар бойынша есептеу...» атты арнайы құжатты пайдаланып отырсыз. Әдетте бұл құжат мердігерге ақшаны айдың соңын күтпей, бөлек және шұғыл (есеп айырысу аралығында) есептеп, төлеу қажет болғанда қолданылады. Егер сіз бәрін айдың соңында бірге есептесеңіз, бұл деректер автоматты түрде жалпы «Жалақы мен жарналарды есептеу» құжатына түсер еді.
Тізбек бойынша қорытынды:
Шарт жасалды (талаптар).
Акт жасалды (жұмысты растау).
4-сурет. Синхрондау Бұл скриншотта біз «1С:ЗУП» және «1С:Бухгалтерия» арасындағы деректерді синхрондау баптауларын аштық. Бұл — «Жалақыны бухесепте көрсету» құжатын кадрлық базадан бухгалтерлік базаға «физикалық» түрде тасымалдайтын құрал.
Қазір не істеу керек? Циклді аяқтап, бухгалтерияда проводкаларды қалыптастыру үшін:
Баптауларды сақтау үшін оң жақтағы ашық терезеде «Жазу және жабу» (Записать и закрыть) түймесін басыңыз.
Сол жақтағы терезеде үлкен «Синхрондау» (Синхронизировать) түймесін (жасыл көрсеткіштері бар) басыңыз.
Процестің аяқталуын күтіңіз.
Бұдан кейін не болады: «Жалақыны бухесепте көрсету» құжаты ЗУП-тағы «жіберілетіндер» тізімінен жойылып, «1С:Бухгалтерия» базасында пайда болады. Бухгалтерге тек өз бағдарламасына кіріп, осы құжатты тауып («Жалақы» бөлімінен) және оны жүргізу ғана қалады. Дәл осы сәтте баланста Дт 7210 — Кт 3387 проводкалары қалыптасады. Осымен АҚЖ-ны шарттан бастап проводкаларға дейін ресімдеу циклі толығымен аяқталды.
5-сурет. «Құжат қозғалысы» терезесі Скриншотта біз бұған дейін атқарылған барлық жұмыстың қорытынды нәтижесін көреміз. Бұл — «Жалақыны бухесепте көрсету» құжаты арқылы қалыптасқан бухгалтерлік проводкаларды (Дебет/Кредит) көрсететін «Құжат қозғалысы» терезесі.
Танымал сұрақ: Егер қызметкер бір ұйымда әрі АҚЖ (ГПХ) шарты бойынша, әрі еңбек шарты (ЕШ) бойынша жұмыс істесе, базалық шегерім қалай қолданылады? Негізгі жалақыны және АҚЖ шарты бойынша табысты (салық агентінен алынатын табыс) есептегенде, екі қызметкерге де 30 АЕК мөлшеріндегі базалық шегерім қолданыла ма, яғни бір жеке тұлғаға бір ұйымда шегерім екі рет беріле ме?
Жауап: Жоқ, базалық шегерім бір ұйымда бір жеке тұлғаға екі рет қолданылмайды. Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес, бір ай ішінде бір салық агентінен (ұйымнан) әрі жұмыскер табысын, әрі АҚЖ шарты бойынша табыс алатын жеке тұлғаға базалық салық шегерімі келесі реттілікпен қолданылады: Бірінші кезекте: Жұмыскердің табысына (еңбек шарты бойынша жалақысына) — осы табыс сомасының шегінде қолданылады. Екінші кезекте: Егер базалық шегерім сомасы толық таусылмаса, оның қалған бөлігі АҚЖ шарты бойынша орындалған жұмыстар немесе көрсетілген қызметтер үшін төленетін табысқа қолданылады. Мысалы (2026 жылғы есептеулер негізінде): Егер қызметкердің еңбек шарты бойынша жалақысы базалық шегерім мөлшерінен (30 АЕК) асса, онда шегерім толығымен жалақыға қолданылады да, АҚЖ табысына шегерім берілмейді. Егер жалақы аз болса, қалған айырмашылық қана АҚЖ табысына бағытталады.