«Жылдар бойынша ҚҚС» сұрауы әдетте әртүрлі кезеңдердегі мөлшерлемелерді, тіркеу есебіне қою шегін және салықпен жұмыс істеу қағидаларын салыстыруды білдіреді. Қазақстандағы бухгалтер мұндай салыстыруды нақты жылы қолданыста болған Салық кодексінің редакциясы бойынша жүргізуі қажет. Келтірілген ресми мәтіндерде бірқатар тарихи мөлшерлемелер мен шектер қамтылмаған, сондықтан төменде 2026 жылғы жұмыс үшін өзекті расталған нормалар және басқа жылдардағы көрсеткіштерді салыстыру тәртібі қарастырылған.
Жылдар бойынша ҚР ҚҚС: кезеңдерді қалай дұрыс салыстыру керек
ҚҚС-ты тек мөлшерлеме көлемі бойынша салыстыру жеткіліксіз. Өзгерістер тіркеу есебіне қойылуға жататын тұлғалар тобын, міндетті және ерікті тіркеу талаптарын, айналымды айқындау тәртібін және салықтық есепке қойылатын талаптарды қамтуы мүмкін. Сондықтан бухгалтер өзгерістер кестесін кемінде мынадай параметрлер бойынша жүргізуі керек:
- тіркеу есебіне міндетті немесе ерікті түрде қоюға негіз;
- қолданылатын салық режимі;
- нақты айналымға қолданылатын мөлшерлеме;
- операция жасалған күн;
- тіркеу есебі үшін айналымды айқындау тәртібі;
- айналымның шекті мөлшері;
- бөлек салықтық есепке қойылатын талаптар.
Салықтық есеп теңгемен есепке жазу әдісі бойынша жүргізіледі. Бұл ретте операциялар мен басқа да оқиғалардың нәтижелері ақша алынған немесе төленген күннен емес, олардың жасалу фактісі бойынша, оның ішінде жұмыстар орындалған, қызметтер көрсетілген, тауарлар тиеп-жөнелтілген немесе берілген күннен бастап танылады (ҚР СК 204-бабы). Сондықтан мерзімі ауыспалы шарттар кезінде шарт жасалған немесе төлем жүргізілген жылды автоматты түрде басшылыққа алуға болмайды: операцияның жасалу сәтін айқындап, тиісті кезеңде қолданыста болған заңнама редакциясын қолдану қажет.
Сондықтан «Жылдар бойынша ҚР ҚҚС» кестесінде нормалардың қолданылу күндері және Салық кодексінің тиісті редакцияларына сілтемелер болуы керек. Әр көрсеткіштің қолданылу кезеңі көрсетілмеген кесте тіркеу міндеттерін айқындау және операцияны салықтық есепте көрсету кезінде қателікке әкелуі мүмкін.
Бухгалтер 2026 жылы нені ескеруі керек
2026 жылы ҚҚС мөлшерлемесі 16% құрайды. Тіркеу есебі туралы мәселені шешу үшін Салық кодексінің 99-бабының ережелерін бөлек ескеру қажет. Онда ҚҚС төлеушіні тіркеу есебіне ерікті, міндетті және шартты түрде қою көзделген (ҚР СК 99-бабы).
Мемлекеттік мекемелер, резидент заңды тұлғалардың құрылымдық бөлімшелері, жеке практикамен айналысатын тұлғалар, арнаулы салық режимін қолданатын салық төлеушілер және жеке тұлғалар ҚҚС төлеуші ретінде тіркеу есебіне қоюға жатпайды (ҚР СК 99-бабы).
Есепке міндетті және ерікті түрде қою салық төлеушінің орналасқан жері бойынша салық органына ұсынылған салықтық өтініш негізінде салық төлеушілер базасында жүзеге асырылады. Тіркеу өтініш ұсынылған күннен бастап қолданылады (ҚР СК 99-бабы).
Тіркеу есебіне қойылғаннан кейін басшы және бюджетпен есеп айырысуға жауапты тұлға, егер мұндай тұлға тағайындалған болса, салық органдарында электрондық шот-фактуралардың ақпараттық жүйесімен және ЭШФ жазып беру тәртібімен танысуға міндетті. Заңды тұлғаны тіркеу немесе оның тіркеу деректерін өзгерту кезінде, сондай-ақ басшы ауысқан кезде басшы ЭШФ ақпараттық жүйесінде биометриялық сәйкестендіруден өтеді (ҚР СК 99-бабы).
Бухгалтер үшін алдымен салық режимін және тұлғаның тіркеу есебіне қойылуы мүмкін санаттарға жататынын дәйекті түрде айқындау, содан кейін айналымды есептеп, оны белгіленген шекпен салыстыру маңызды. Мұндай реттілік заң бойынша есепке қоюға жатпайтын тұлғаға шекті механикалық түрде қолдануға жол бермейді.
Жылдар бойынша ҚҚС шегі және тіркеу есебі
Тіркеу есебіне қою шегі — жылдар бойынша ең жиі ізделетін көрсеткіштердің бірі. 2026 жылы айналымның шекті мөлшері тиісті қаржы жылының 1 қаңтарында қолданыста болатын АЕК-тің 10 000 еселенген мөлшеріне тең. АЕК 4 325 теңге болған кезде шек 43 250 000 теңгені құрайды (ҚР СК 99-бабы).
Тіркеу есебіне қою мақсатында айналым Салық кодексінің 101-бабында белгіленген күннен бастап Салық кодексінің 449-бабының 1-тармағының 1) және 2) тармақшаларында көрсетілген айналымдардың сомасы ретінде өсу қорытындысымен айқындалады. Демек, бухгалтерге бухгалтерлік есеп деректері бойынша жалпы түсімді шекпен салыстыру жеткіліксіз: есепті тіркеу есебі үшін белгіленген айналымдардың құрамы бойынша дәл қалыптастыру қажет (ҚР СК 99-бабы).
Тексеру үшін бухгалтерге мыналарды орындаған жөн:
- Қажетті кезеңдегі компанияның салық режимін айқындау.
- Компанияның ҚҚС бойынша тіркеу есебіне қойылуға жататын тұлғаларға жататынын тексеру.
- Шекті есептеуге енгізілетін айналымдардың құрамын айқындау.
- Кодексте белгіленген күннен бастап айналымды өсу қорытындысымен есептеу.
- Нәтижені тиісті қаржы жылында қолданыста болған шекпен салыстыру.
- Норманың қолданылған редакциясы мен есепті салықтық досьеде сақтау.
Егер компания 2026 жылы арнаулы салық режимін қолданса, ол ҚҚС төлеуші ретінде тіркеу есебіне қоюға жатпайтын тұлғаларға жатады. Сондықтан алдымен салық төлеушінің мәртебесі 99-бап бойынша тексеріледі, содан кейін шекті есептеудің қолданылу мүмкіндігі айқындалады (ҚР СК 99-бабы).
Шектің мәнін бір жылдан екінші жылға ауыстыруға болмайды: ол тиісті қаржы жылының 1 қаңтарында қолданыста болатын АЕК арқылы көрсетіледі. Тарихи салыстыру үшін дәл салыстырылатын кезеңдегі АЕК пен салық нормасының редакциясын пайдалану қажет.
Құжаттар, ҚҚС шегінен асу және практикалық әрекеттер
Салық төлеуші салық салу объектілерін және салық салуға байланысты объектілерді салық кезеңінің қорытындысы бойынша салықтық есеп негізінде айқындайды. Қорларды есепке алу халықаралық қаржылық есептілік стандарттарына және (немесе) Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы заңнамасының талаптарына сәйкес жүргізіледі. Бұл ретте салық салу мақсатында қорлардың құны оларды өткізудің ықтимал таза бағасына дейін есептен шығару және мұндай есептен шығаруды кейіннен қалпына келтіру салдарынан құнының өзгеруі есепке алынбай айқындалады. Қорларды бағалау әдісінің өзгеруі салық кезеңінің басынан бастап қолданылады (ҚР СК 204-бабы).
Егер Кодексте жекелеген санаттар үшін жалпыға бірдей белгіленгеннен өзгеше салық салу шарттары белгіленсе, салық міндеттемелерін есептеу кезінде мұндай санаттар бойынша объектілерді біріктіруге болмайды. Бөліп көрсетілетін санаттарға, атап айтқанда, қызмет түрлері, тауарларды, жұмыстар мен қызметтерді өткізу бойынша айналымдар, табыс түрлері, құрылыс объектілері және салық мөлшерлемелері жатады (ҚР СК 210-бабы).
Салық төлеуші Кодексте көзделген жағдайларда бөлек салықтық есеп жүргізуге міндетті және оның тәртібін салықтық есепке алу саясатында дербес бекітеді. Онда, атап айтқанда, жалпы кірістер мен шығыстардың тізбесі және оларды бөліп көрсетілетін санаттар мен өзге қызмет арасында бөлу әдістері көрсетіледі. Оңайлатылған декларация негізінде арнаулы салық режимін қолданатын салық төлеуші жалпыға бірдей белгіленген тәртіппен салық салынатын кірістерді алған кезде олар бойынша бөлек салықтық есеп жүргізеді (ҚР СК 210-бабы).
Жұмыстың практикалық тәртібі мынадай болуы мүмкін:
- салық режимін және тұлғаны тіркеу есебіне қою мүмкіндігін айқындау;
- есепке жазу әдісі бойынша операцияның жасалған күнін белгілеу;
- тиісті кезеңде қолданыста болған норма мен мөлшерлемені тексеру;
- тіркеу есебі үшін айналымды өсу қорытындысымен есептеу;
- оны тиісті жылдың АЕК бойынша есептелген шегімен салыстыру;
- Кодекс бөлек салықтық есеп жүргізуді талап ететін санаттарды бөліп көрсету;
- есепті бастапқы құжаттармен және нормативтік негіздемемен бірге сақтау.
Мұндай тәсіл «Жылдар бойынша ҚҚС» сұрауын бір ғана санды іздеу ретінде емес, әрбір кезеңдегі мөлшерлемені, тіркеу мәртебесін, шекті және салықтық есеп қағидаларын дәйекті тексеру ретінде пайдалануға мүмкіндік береді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Жылдар бойынша ҚР ҚҚС мөлшерлемелерінің әмбебап кестесін жасауға бола ма? — Кестені әрбір кезеңдегі заңнаманың ресми редакциялары бойынша жасауға болады. Әрбір мән үшін оның қолданылуының басталу және аяқталу күнін көрсету қажет. 2026 жылы ҚҚС-тың 16% мөлшерлемесі қолданылады.
2026 жылы ҚҚС шегін қалай айқындауға болады? — Шекті мөлшер қаржы жылының 1 қаңтарында қолданыста болатын 10 000 АЕК-ке тең. АЕК 4 325 теңге болған кезде бұл 43 250 000 теңгені құрайды. Айналым Салық кодексінің 99-бабының қағидалары бойынша өсу қорытындысымен есептеледі (ҚР СК 99-бабы).
Арнаулы салық режиміндегі төлеуші ҚҚС бойынша есепке қойылуға жата ма? — Жоқ. Арнаулы салық режимін қолданатын салық төлеуші ҚҚС төлеуші ретінде тіркеу есебіне қоюға жатпайтын тұлғалар тізбесіне енгізілген (ҚР СК 99-бабы).
ҚҚС бойынша тіркеу қай күннен бастап қолданылады? — Тіркеу есебіне қою салықтық өтініш негізінде жүргізіледі және ол салық төлеушінің орналасқан жері бойынша салық органына ұсынылған күннен бастап қолданылады (ҚР СК 99-бабы).
Операцияны салықтық есепте тану кезеңін қалай айқындауға болады? — Есепке жазу әдісі бойынша операцияның нәтижелері ақша алынған немесе төленген күн бойынша емес, оның жасалу фактісі бойынша танылады. Тауарлар, жұмыстар мен қызметтер үшін, атап айтқанда, тиеп-жөнелту, беру, жұмыстарды орындау немесе қызметтерді көрсету күндері ескеріледі (ҚР СК 204-бабы).
Бөлек салықтық есеп қашан қажет? — Ол Салық кодексінде көзделген жағдайларда салық салу шарттары өзгеше санаттар бойынша жүргізіледі. Есепке алу және жалпы кірістер мен шығыстарды бөлу тәртібі салықтық есепке алу саясатында бекітіледі (ҚР СК 210-бабы).