3.4.5.21 «Қазақстанға арналған сауданы басқару» релизінде тексерілді (3.4 редакциясы).
Менеджер шағымданады: қызметкердің карточкасын ашса, өрістердің жартысы жабық — ЖСН, телефон, туған күні көрінбейді. Немесе керісінше — қатардағы сатушы директордың деректерін еркін ақтарады, бірақ оларды мүлдем көрмеуі тиіс еді. Сіз құқықтарды реттеуге кірісіп, таныс емес анықтамалыққа тіреліп қаласыз — «Жеке тұлғалардың қолжетімділік топтары». Төменде — бұл не, не үшін керек және әркім тек өзіне тиесілі деректі көретіндей қалай жұмыс істеу керек.
Дереу ескертейік: бұл есептік құжат емес. Мұнда сомалар, ҚҚС, өткізбелер мен ЭШФ жоқ. Бұл деректерге қолжетімділікті шектеу тетігінің (RLS) қызметтік анықтамалығы. Сондықтан төмендегі Дт/Кт өткізбелер мен электрондық құжаттар туралы бөлімдерді «қолданылмайды» деген белгімен адал жабамыз — және олардың орнына не болатынын түсіндіреміз.
1. Мақсаты
«Жеке тұлғалардың қолжетімділік топтары» анықтамалығы дерекқордағы барлық жеке тұлғаларды (қызметкерлер, байланыс адамдары, есеп берушілер) топтарға бөледі. Пайдаланушыға оның баптауларында бір немесе бірнеше топ рұқсат етіледі — және ол осы топтарға түскен жеке тұлғалардың деректерін ғана көреді және түзетеді. Осылайша сіз жалақы мен жеке деректерді бөгде көздерден жауып, ҚР «Дербес деректер туралы» Заңы аясында қаласыз.
2. Қайдан табуға болады
Анықтамалық қызметтік болғандықтан, ол мәзір тармағы ретінде әрдайым тікелей ашыла бермейді. Үш жұмыс жолы бар:
Құқықтар арқылы: «НСИ және әкімшілендіру» → «Пайдаланушылар мен құқықтар баптаулары» → «Жеке тұлғалардың деректеріне қолжетімділікті шектеу» бөлімі (жалауша қосулы болуы керек). Жанында — топтарды ашу және жеке тұлғаларды тағайындау командасы.
Жеке тұлға карточкасынан: кез келген «Жеке тұлғаны» ашыңыз (Жалақы/Кадрлар → Жеке тұлғалар) — онда «Қолжетімділік тобы» деректемесі бар, одан анықтамалыққа өтіп, жаңа топ құруға болады.
1С навигациялық сілтемесі арқылы тікелей: «Қызмет» (немесе платформаның басты мәзірі) → «Навигациялық сілтеме бойынша өту» → енгізіңіз:
e1cib/list/Справочник.ГруппыДоступаФизическихЛиц
Соңғы тәсіл — интерфейс баптаулары мәзір тармағын жасырғанда ең жылдамы.
2а. Өз релизіңізді қалай білуге болады
«Анықтама» → «Бағдарлама туралы» (немесе оң жақ жоғарғы бұрыштағы ℹ белгішесі). Терезеде екі нұсқа көрсетілген: платформа (мысалы, 8.3.24.x) және конфигурация — мұнда «Қазақстанға арналған сауданы басқару, 3.4 редакциясы (3.4.5.21)» болуы керек. Релиз өзгеше болса, кейбір өрістердің атаулары өзгеше болуы мүмкін, бірақ анықтамалықтың логикасы сол қалпында.
3. Қалай толтыру керек
Анықтамалық қарапайым — бұл құжат емес, атаулы топтар жиынтығы. Өрістер аз, бірақ әрқайсысы нәтижеге әсер етеді.
| Өріс | Міндетті ме | Не үшін керек және қате болса не болады |
|---|---|---|
| Атауы | Иә | Кейін жеке тұлға карточкасында және пайдаланушы баптауларында таңдайтын топ атауы. Мағыналы жасаңыз: «Басшылық», «Бухгалтерия», «Бөлшек сауда — Абай көшесіндегі дүкен». Бос сақтауға болмайды. Түсініксіз атасаңыз («Топ1»), құқықтарды баптау кезінде дұрыс топты бермей, бөгде адамдарға біреудің жалақысын ашып қою оңай. |
| Коды | Авто | Автоматты түрде беріледі, әдетте өзгертілмейді. Қызметтік сәйкестендіру және алмасу үшін керек. |
| Ата-ана (иерархия қосулы болса) | Жоқ | Топтарды қалталарға жинауға мүмкіндік береді (мысалы, барлық бөлшек сауда нүктелерін — «Дүкендер» қалтасына). Қолжетімділіктің өзіне қалта әсер етпейді, тек соңғы топ әсер етеді. |
Топтар құрылғаннан кейін жұмыс екі жерде жүреді:
- Жеке тұлға карточкасы — «Қолжетімділік тобы» деректемесі: нақты адамның қай топқа түсетінін көрсетесіз. Толтырмасаңыз, жеке тұлға «топсыз» қалады, оны тек «бос» топ немесе барлық топтар рұқсат етілген пайдаланушылар ғана көреді.
- Пайдаланушы баптаулары — «НСИ және әкімшілендіру» → «Пайдаланушылар мен құқықтар баптаулары» → пайдаланушы → «Жеке тұлғалардың қолжетімділік топтары»: осы пайдаланушыға қандай топтар рұқсат етілгенін белгілейсіз.
Ереже қарапайым: пайдаланушы жеке тұлғаны тек осы жеке тұлғаның тобы оған рұқсат етілген топтар тізімінде болғанда ғана көреді.
4. Талданған мысал
Мұнда өткізбелер жоқ — бұл қолжетімділік анықтамалығы, шоттар бойынша операция емес (1210/3310/6010 және оған қатысты 16% ҚҚС-қа қатысы жоқ). Сондықтан бұл бөлімнің «магниті» — қолжетімділікті шектеудің жұмыс сценарийі. Нақты адамдар мысалында талдап көрейік.
Берілгені. Компанияда жеке тұлғалардың үш санаты бар:
- Директор Ахметов А. мен бас бухгалтер Сергеева И. — жалақы деректері сезімтал.
- Дүкеннің 12 сатушысы.
- Қоймашы мен жүргізуші.
Міндет. Кадр қызметкері барлығын көруі керек. Жалақы есептеуші — де барлығын. Ал аға сатушы — тек өзінің 12 сатушысын, бірақ директор мен бухгалтерді көрмеуі керек.
1-қадам. Топтар құрамыз (e1cib/list/Справочник.ГруппыДоступаФизическихЛиц):
- «Басшылық және бухгалтерия»
- «Бөлшек сауда»
- «Қойма және логистика»
2-қадам. Жеке тұлғаларды бөлеміз — әрқайсысының карточкасында «Қолжетімділік тобын» қоямыз:
| Жеке тұлға | Қолжетімділік тобы |
|---|---|
| Ахметов А., Сергеева И. | Басшылық және бухгалтерия |
| 12 сатушы | Бөлшек сауда |
| Қоймашы, жүргізуші | Қойма және логистика |
3-қадам. Пайдаланушыларға топтарды тағайындаймыз:
| Пайдаланушы | Рұқсат етілген топтар |
|---|---|
| Кадр қызметкері | үшеуі де |
| Жалақы есептеуші | үшеуі де |
| Аға сатушы | тек «Бөлшек сауда» |
Нәтиже. Аға сатушы жеке тұлғалар тізімін ашып, 12 сатушыны көреді. Ахметов пен Сергееваның карточкалары ол үшін таңдауда жоқ, олардың сомалары мен ЖСН қолжетімсіз. Кадр қызметкері мен есептеуші барлығын көреді. Дәл қажет болғандай — бір де бір өткізбесіз: тетік жазбаларды оқу деңгейінде жұмыс істейді.
5. Операция түрлері
Анықтамалықта құжаттағыдай «операция түрлері» жоқ. Функционалды түрде топ екі режимде қатысады:
- Оқуды шектеу — қажетті тобы жоқ пайдаланушы жеке тұлғаны тізімдер мен есептерде көрмейді.
- Өзгертуді шектеу — тіпті көрсе де (солай бапталған болса), пайдаланушы бөгде топтың деректерін түзете алмайды.
Шектеулердің нақты жиынтығы топтың өзінде емес, қолжетімділік профильдерінде және «Жеке тұлғалардың деректеріне қолжетімділікті шектеу» баптауында беріледі.
6. Өткізу кезінде не қалыптасады
Анықтамалық өткізілмейді, сондықтан:
- Дт/Кт өткізбелер — қалыптаспайды. Бұл бухгалтерлік операция емес.
- Электрондық құжаттар (ЭШФ ЭШФ АЖ-де, ЖТН) — қалыптаспайды. Қолжетімділік топтары тауар айналымы мен салықтық есепке қатыспайды.
- Есептік регистрлер бойынша қозғалыстар — жоқ.
Нақты не болады: топтың мәні жеке тұлғаның деректемесіне жазылады, ал жазба деңгейіндегі қолжетімділікті шектеу тетігі (RLS) әрбір өтінімде жеке тұлғаның тобын пайдаланушының топтар тізімімен салыстырып, жазбаны көрсету-көрсетпеуді шешеді. «Пайдаланушы ↔ рұқсат етілген топтар» байланысы қызметтік түрде құқықтар баптауларының мәліметтер регистрінде сақталады; оған қолмен кіру қажет емес, барлығы пайдаланушы баптаулары арқылы жасалады.
7. Баспа нысандары
Анықтамалықтың өзіндік баспа нысандары жоқ — қолжетімділік тобын басып шығарудың қажеті жоқ. «Тағы» → «Тізімді шығару» арқылы (файлға/басып шығаруға/кестелік құжатқа) стандартты тізім шығару қолжетімді, мысалы дербес деректерді қорғау регламенті үшін топтар құрылымын құжаттау керек болса.
8. Жиі кездесетін қателер
«Көру үшін құқық жеткіліксіз» / жеке тұлға карточкасы ашылмайды. Пайдаланушыға осы адам түскен топ тағайындалмаған. Пайдаланушы баптауларына кіріп → «Жеке тұлғалардың қолжетімділік топтары» → қажетті топты қосыңыз.
«Жазу мүмкін болмады. Элемент өзіне-өзі ата-ана бола алмайды» — иерархияда топты өзіне ата-ана етіп көрсетуге тырысқанда. «Ата-ана» өрісіндегі өзіне сілтемені алып тастаңыз.
Жеке тұлғаны тиесілі болмаса да барлығы көреді. Жеке тұлғада «Қолжетімділік тобы» толтырылмаған. Бос топ көбіне «топсызға» қолжетімділігі қосылған барлық адамдарға ашық болады. Жеке тұлғаға нақты топ қойыңыз.
«Объект жойылмайды, сілтеме жасайтын объектілер табылды» — әлі жеке тұлғалар байланысқан топты жоюға тырысасыз. Алдымен осы жеке тұлғаларды басқа топқа қайта тағайындаңыз (деректемелерді топтап өзгерту өңдеуі арқылы ыңғайлы), содан кейін жойыңыз.
Шектеуді қостым — және қызметкерлер бойынша есептердің бір бөлігі «бос» болып қалды. Бұл күтілетін жайт: «Жеке тұлғалардың деректеріне қолжетімділікті шектеу» қосылғаннан кейін пайдаланушылар тек өз топтарын көреді. Керек барлық адамдарға тиісті топтар тағайындалғанын тексеріңіз.
9. Жиі қойылатын сұрақтар
Бұл құжат па? Неге сомалар мен өткізбелер жоқ? Жоқ, бұл құқықтар тетігінің қызметтік анықтамалығы. Ол өткізбе жасамайды, ҚҚС есептемейді (ҚР-да 2026 жылдан бастап мөлшерлеме 16%) және ЭШФ/ЖТН қалыптастырмайды — ол тек қолжетімділікті шектеу үшін жеке тұлғаларды топтарға бөледі.
Жеке тұлғаның қолжетімділік тобы пайдаланушының рөлі/профилінен немен ерекшеленеді? Профиль мен рөлдер «нені жасауға болады» деген сұраққа жауап береді (операция түрлері, объектілер). Жеке тұлғалардың қолжетімділік тобы «кімнің дербес деректерін көруге болады» деген сұраққа жауап береді. Бұл әртүрлі деңгейлер, олар бірге жұмыс істейді.
Тетіктің өзі жалпы қайда қосылады? «НСИ және әкімшілендіру» → «Пайдаланушылар мен құқықтар баптаулары» → «Жеке тұлғалардың деректеріне қолжетімділікті шектеу» жалаушасы. Ол өшірулі кезде, топтар бар, бірақ ешнәрсеге әсер етпейді.
Жеке тұлға бірнеше топта бола ала ма? Жеке тұлға карточкасында бір қолжетімділік тобы көрсетіледі. Ал пайдаланушыға бірден бірнеше топты рұқсат етуге болады — шектеу дәл осылай құрылады.
Жүздеген жеке тұлғаны топтарға қалай тез бөлуге болады? «Тағы» → деректемелерді топтап өзгерту арқылы: қажетті жеке тұлғаларды таңдап, бір әрекетпен оларға ортақ қолжетімділік тобын қоясыз.
Топты жойдым — онда болған адамдарға не болады? Жеке тұлғалар байланысқан топты тікелей жоюға болмайды (1С сілтемелерге байланысты рұқсат бермейді). Алдымен жеке тұлғаларды қайта тағайындаңыз, содан кейін топты жоюға белгілеп, «Белгіленген объектілерді жою» арқылы жойыңыз.
Толық құқығы бар пайдаланушы да топтармен шектелген бе? Толық құқықтар әдетте топтарға қарамастан барлық деректерді көреді. Шектеулер профилінде тиісті шектеу қосылған қарапайым пайдаланушылар үшін жұмыс істейді.
Дерекқорда бір-екі пайдаланушы болса, бұл қажет пе? Техникалық тұрғыдан жоқ. Тетік бірнеше қызметкердің жауапкершілік аймағы әртүрлі болғанда және барлығына көрсетуге болмайтын сезімтал дербес/жалақы деректері болғанда құнды.
Қолжетімділік тобы баспа нысандары мен есептерге әсер ете ме? Иә, жанама түрде: пайдаланушыда жеке тұлғаға қолжетімділік болмаса, ол оның есептері мен тізімдеріне түспейді. Топтардың өздерінің жеке баспа нысаны жоқ.
Жеке тұлға карточкасындағы «Қолжетімділік тобы» деректемесі қайда жоғалды? Ол тек «Жеке тұлғалардың деректеріне қолжетімділікті шектеу» қосылғанда пайда болады. Тетікті қосыңыз — өріс қайта оралады.
10. Байланысты объектілер
- Жеке тұлғалар (Жалақы/Кадрлар → Жеке тұлғалар) — мұнда әрқайсысына «Қолжетімділік тобы» қойылады; бұл анықтамалықтың негізгі «тұтынушысы».
- Пайдаланушылар және олардың баптаулары («Пайдаланушылар мен құқықтар баптаулары») — мұнда пайдаланушыға рұқсат етілген топтар тізімі беріледі.
- Қолжетімділік топтарының профильдері / рөлдер — пайдаланушының не істей алатынын белгілейді; жеке тұлғалар топтары оларды адамдар шеңбері бойынша шектеумен толықтырады.
- «Деректемелерді топтап өзгерту» өңдеуі — көптеген жеке тұлғаларға топты жаппай тағайындауға ыңғайлы.
Анықтамалық құжат «негізінде» енгізілмейді және өзі ешнәрсеге негіз болмайды — ол бір рет бапталады, содан кейін жай ғана жеке тұлғалардың карточкалары мен пайдаланушылар баптауларына қойылады.
Өз релизіңізді қалай білуге болады: «Анықтама» → «Бағдарлама туралы» — онда платформа нұсқасы мен конфигурация релизі жолы бар. Материал «Қазақстанға арналған сауданы басқару» конфигурациясының 3.4.5.21 релизінде (3.4 редакциясы) дайындалып, тексерілді. Көрші релиздерде команда атаулары сәл өзгеше болуы мүмкін, бірақ жеке тұлғалардың қолжетімділік топтарының жұмыс істеу принципі сақталады.