2026 жылы импорт кезінде бухгалтер әкелінген тауардың салық салынатын импортқа жататынын анықтауы, ал экспорт кезінде әкетуді шартпен, декларациямен және тауарға ілеспе құжаттармен растауы керек: бұл қағидалар ҚР СК 451 және 467-баптарында белгіленген.
Есепке алу мақсатында экспорт және импорт деп не танылады
Бухгалтер үшін экспорт пен импорт — тауарды жөнелту немесе алу ғана емес. Операция бір мезгілде бейрезидентпен шарттық есеп айырысуларды, тауар қозғалысын, бастапқы құжаттарды және көзделген жағдайларда кедендік ресімдеуді қамтиды. Сондықтан операцияның салықтық саралануын оның нақты мазмұнымен және құжаттар жиынтығымен салыстыру қажет.
Импорт кезінде ең алдымен тауардың салық салынатын импорт ұғымына жататынын анықтау керек. Оған ЕАЭО-ға мүше мемлекеттердің аумағына әкелінетін немесе әкелінген, ЕАЭО және (немесе) Қазақстанның кеден заңнамасына сәйкес декларациялануға жататын тауарлар жатады. ҚР СК 479-бабына сәйкес ҚҚС-тан босатылған тауарлар бұған кірмейді (ҚР СК 451-бабы).
Осы нормадан практикалық қорытынды шығады: шетелдік өнім берушінің болуының өзі нақты жеткізілімге қолданылатын салық тәртібін анықтауға мүмкіндік бермейді. Бухгалтер тауар, оның өткізілу бағыты және кедендік декларациялау туралы мәліметтерді мәміле құжаттарымен салыстыруы қажет. Егер тауарға босату қолданылса, оның негізі мен растаушы құжаттарды ҚР СК 479-бабының тиісті ережесі бойынша анықтау керек.
Тауарлар экспорты кезінде ЕАЭО кедендік аумағынан әкету ЕАЭО және (немесе) Қазақстанның кеден заңнамасына сәйкес жүзеге асырылған жағдайда экспорт деп танылатынын ескеру қажет. Мұндай тауарларды өткізу бойынша айналымға, ҚР СК-де көзделген ерекшеліктерді қоспағанда, нөлдік мөлшерлеме бойынша салық салынады (ҚР СК 467-бабы).
Экспортты растау үшін ҚР СК 467-бабында экспортталатын тауарларды жеткізу шарты, қажетті белгілері бар тауарларға арналған декларацияның көшірмесі және тауарға ілеспе құжаттардың көшірмелері кіретін құжаттар жиынтығы көзделген. Әкетудің жекелеген тәсілдері мен тауар түрлері үшін арнайы растаушы құжаттар қарастырылған (ҚР СК 467-бабы).
Валюталық шарт және ақшаны репатриациялау
Бейрезидентпен жасалған шарт бойынша жұмыс істеген кезде бухгалтер үшін шарт талаптарын нақты төлеммен, тауарды жеткізумен, қабылдаумен және пайдаланылмаған авансты қайтарумен салыстыруға болатындай есеп айырысуларды бақылауды ұйымдастыру маңызды.
Шартта жеткізу және төлеу мерзімдерін, міндеттеме валютасын, қабылдау тәртібін, авансты қайтару талаптарын және ішінара орындаудың салдарын біржақты түсінілетіндей етіп бекіту керек. Бұл мәліметтер банктік және бастапқы құжаттарды тексеру кезінде пайдаланылады және әр тараптың міндеттемелер қалдығын анықтауға мүмкіндік береді.
Егер бейрезидент міндеттемені кезең-кезеңімен орындаса, бухгалтер әрбір жеткізілім мен әрбір төлем бойынша салыстырып тексеру жүргізуі қажет. Төлем сомалары, қабылданған тауардың құны және орындалмаған қалдық шарттың тиісті талаптарымен және қосымша келісімдермен байланыстырылуы керек.
Жеткізу, төлеу немесе ақшаны қайтару мерзімінің өзгеруін құжатпен ресімдеу қажет. Шартта, банктік құжаттарда, тауар құжаттарында және есепке алу деректерінде келісілген мәліметтер қамтылуы үшін жаңа талаптарды операция бойынша жұмыс дерекнамасында уақтылы көрсету керек.
Шартқа қол қойғанға дейін бухгалтерге мыналарды тексерген жөн:
- бейрезиденттің міндеттемелерді орындау мерзімдері айқындалған ба;
- төлем тәртібі мен авансты қайтару талаптары келісілген бе;
- міндеттеме валютасы мен есеп айырысу тәртібі көрсетілген бе;
- шарттағы, шоттағы және банктік құжаттардағы тараптар мен есеп айырысулар туралы мәліметтер сәйкес келе ме;
- жеткізуді, қабылдауды және төлемді құжатпен растау көзделген бе;
- ішінара орындау немесе мәміле талаптарын өзгерту кезіндегі іс-қимыл тәртібі белгіленген бе.
Мәміле талаптары өзгерген кезде бухгалтер қосымша келісімді бұрын жүргізілген төлемдермен және жеткізілімдермен салыстыруы керек. Шарттың орындалған бөлігі, міндеттеме қалдығы және есеп айырысу мерзімдері немесе сомасы өзгертілген құжаттар бөлек тіркеледі.
Жекелеген тауарларға арналған рұқсаттар
Тауарды өткізгенге дейін бухгалтер жауапты бөлімшелерден оның атауы, сипаттамалары, тауар номенклатурасының коды және әкелуге немесе әкетуге ілеспе құжаттар туралы мәліметтер алуы керек. Бұл деректер шартты, декларацияны және тауарға ілеспе құжаттарды дұрыс салыстыру үшін де қажет.
Импорттың салықтық саралануы тауардың декларациялануға жататынына және ҚҚС-тан босатудың қолданылатынына негізделеді (ҚР СК 451-бабы). Сондықтан тауар құжаттары жеткізілімді сәйкестендіруге және оны кедендік ресімдеу кезінде мәлімделген деректермен салыстыруға мүмкіндік беруі керек.
ҚР СК 479-бабында импортты ҚҚС-тан босату жағдайларының тізбесі қамтылған. Атап айтқанда, оған тауарлардың жекелеген түрлері және салық төлеуден босатуды көздейтін кедендік рәсіммен орналастырылған тауарлар енгізілген. Бірқатар негіз бойынша бапта растаушы құжаттар немесе уәкілетті органның растауы тікелей көзделген (ҚР СК 479-бабы).
Егер тауар ЕАЭО-ға мүше мемлекеттің аумағынан әкелінсе, ЕАЭО-дағы импорт үшін көзделген босату қағидаларын бөлек ескеру қажет. Мысалы, шарт бойынша кепілдікті қызмет көрсету шеңберінде импортталатын тауарларға босату белгіленген; шарт, тауарға ілеспе құжаттар, шағым және шартқа қатысушылар растаған ақау актісі растау құжаттары болып табылады (ҚР СК 525-бабы).
Құжаттарды тексеруді жөнелту күніне дейін қалдыруға болмайды. Алдымен тауар мен оны өткізу талаптарын сәйкестендіріп, содан кейін ресімдеу тәртібі мен растаулар тізбесін анықтап, бұдан соң оларды шартпен және жоспарланған есеп айырысулармен салыстыру керек.
Операция бойынша бухгалтер нені тексеруі керек
Жұмыс барысындағы тексеруді мәміле кезеңдері бойынша құрған ыңғайлы.
Шарт жасалғанға дейін контрагент туралы мәліметтерді, шарттың нысанасы мен есеп айырысу талаптарын, бейрезиденттің міндеттемелерді орындау мерзімдерін, ақшаны қайтару тәртібін және тауар сипаттамаларын салыстырып тексеру керек. Шарт тұжырымдары кейінгі төлемдер мен жеткізілімдерді нақты міндеттемемен байланыстыруға мүмкіндік беруі тиіс.
Төлемге немесе жөнелтуге дейін шарттық, банктік және тауар құжаттарының бір-біріне қайшы келмейтініне көз жеткізу керек. Импорт бойынша тауардың декларациялануға жататынын және ҚР СК-де көзделген ҚҚС-тан босату негізінің бар-жоғын анықтау қажет (ҚР СК 451 және 479-баптары).
Экспорт кезінде растаушы құжаттар жиынтығын алдын ала қалыптастыру керек. Жалпы жағдайда оған жеткізу шарты, көзделген белгілері бар тауарларға арналған декларацияның көшірмесі және тауарға ілеспе құжаттардың көшірмелері кіреді. Магистральдық құбыржолдар жүйесі немесе электр беру желілері арқылы әкетілген кезде тауарға ілеспе құжаттардың орнына тауарларды қабылдап алу-тапсыру актісі қолданылады (ҚР СК 467-бабы).
Мәміле орындалғаннан кейін бухгалтер шартты нақты төлеммен, жеткізумен және қабылдаумен салыстырады. Ішінара орындау кезінде төленген сома, алынған немесе берілген тауардың құны және міндеттемелер қалдығы бөлек салыстырылады. Алшақтықтар шарт талаптарымен және оған ресімделген өзгерістермен түсіндірілуі керек.
Операция бойынша есептік дерекнамада шарт пен оған толықтыруларды, төлем құжаттарын, тауарды беру және қабылдау құжаттарын, декларациялар мен тауарға ілеспе құжаттарды жинаған жөн. Егер ҚҚС-тан босату қолданылса, дерекнамаға ҚР СК 479 немесе 525-бабының тиісті негізінде көзделген құжаттар енгізіледі.
Экспорттық жеткізілім бойынша құжаттар жиынтығын әкету тәсілін ескере отырып тексеру керек. ҚР СК 467-бабында уақытша және мерзімдік кедендік декларациялау, құбыржолдар немесе электр беру желілері арқылы әкету, сондай-ақ зияткерлік меншік объектісін экспорттау құжаттары бөлек көрсетілген (ҚР СК 467-бабы).
Қорытынды салыстырып тексеру шарттың нысанасы, іс жүзінде өткізілген тауар, есеп айырысу сомасы және салықтық негіз арасындағы байланысты көрсетуі керек. Мұндай тәсіл тауар атауындағы, санындағы, құнындағы, контрагент деректемелеріндегі және растаушы құжаттар құрамындағы алшақтықтарды уақтылы анықтауға көмектеседі.
Жиі қойылатын сұрақтар
Импорттық тауар әрқашан салық салынатын импортты құрай ма? — Жоқ. ҚР СК 479-бабы бойынша ҚҚС-тан босатылған тауарлар салық салынатын импорттан алып тасталған. Босату негізі және оған көзделген құжаттар нақты тауар мен әкелу талаптарына қатысты айқындалады (ҚР СК 451 және 479-баптары).
Тауарлар экспортына қандай қағида қолданылады? — ЕАЭО кедендік аумағынан тауарларды әкету ЕАЭО және (немесе) Қазақстанның кеден заңнамасы сақталған кезде экспорт деп танылады. Экспортталатын тауарларды өткізу бойынша айналымға, көзделген ерекшеліктерді қоспағанда, нөлдік мөлшерлеме бойынша салық салынады (ҚР СК 467-бабы).
Экспортты қандай құжаттар растайды? — Жалпы жағдайда бұл экспортталатын тауарларды жеткізу шарты, қажетті белгілері бар тауарларға арналған декларацияның көшірмесі және тауарға ілеспе құжаттардың көшірмелері. Әкетудің жекелеген тәсілдері мен тауар түрлері үшін растаулар құрамының ерекшеліктері бар (ҚР СК 467-бабы).
Импорт үшін аванстық төлем жасалған кезде нені бақылау керек? — Бухгалтер аударылған авансты нақты жеткізілімдермен, қабылдау құжаттарымен және пайдаланылмаған соманың қайтарылуымен салыстыруы керек. Ішінара орындау кезінде шарт бойынша міндеттеменің қалдығы бөлек айқындалады.
Импортты ҚҚС-тан босатуды қалай растауға болады? — ҚР СК 479-бабынан нақты негізді айқындап, осы негіз үшін көзделген құжаттарды жинау қажет. ЕАЭО шеңберінде кепілдікті қызмет көрсету үшін шарт, тауарға ілеспе құжаттар, шағым және шартқа қатысушылар растаған ақау актісі пайдаланылады (ҚР СК 525-бабы).
Тауар құжаттарын қашан тексеру керек? — Төлемге, жөнелтуге және іс жүзінде өткізуге дейін. Шарттағы, декларациядағы, тауарға ілеспе және қабылдау құжаттарындағы тауар туралы деректер бір жеткізілімді сәйкестендіруге мүмкіндік беруі керек.