2026 жылы бухгалтер үшін салық сомасы есептелген, есепке жазылған немесе төленген болуы мүмкін: осы көрсеткіштердің әрқайсысы жеке қағидалар бойынша айқындалады және басқаларына автоматты түрде теңестірілмеуге тиіс (ҚР СК 119-бабы).
Салықтар және салық салу дегеніміз не
Салықпен жұмыс істеу барысында бухгалтер қолданылатын норманы дәйекті түрде айқындайды, соманы есептейді, оны салық есептілігінде көрсетеді және төленуін бақылайды. Бұл ретте салықты есептеу мен ақшаны бюджетке аудару әртүрлі кезеңдер болып табылады, ал олардың нәтижелерін бөлек есепке алу қажет.
Салық салу бухгалтердің жұмыс мақсаттары үшін салық міндеттемелерін айқындау мен орындауды қамтиды. Іс жүзінде бұл қолданылатын қағидаларды белгілеу, растаушы құжаттарды жинау, көзделген түзетулерді, жеңілдіктерді, шегерімдерді немесе азайтуларды ескере отырып салықты есептеу, салық есептілігін ұсыну және бюджетпен есеп айырысуды бақылау қажеттігін білдіреді.
Салық төлеуші немесе салық агенті салық есептілігінде айқындаған салық, бюджетке төленетін төлем немесе әлеуметтік төлем сомасы есептелген сома деп танылады. Бұдан басқа, тікелей көзделген жағдайларда салық органы немесе басқа уәкілетті мемлекеттік орган айқындаған сома да есептелген сома болуы мүмкін (ҚР СК 119-бабы).
ҚР СК 119-бабына сәйкес мұндай жағдайларға мыналар жатады:
- салық органының уәкілетті мемлекеттік органдардың мәліметтері негізінде жеке тұлғалардың көлік құралдары салығын немесе мүлік салығын айқындауы;
- салық органының есепті салық кезеңінің бірінші тоқсаны үшін корпоративтік табыс салығы бойынша аванстық төлемдерді есептеуі;
- уәкілетті мемлекеттік органдардың ҚР СК-де көзделген негіздер бойынша соманы айқындауы.
Осылайша, бухгалтерлік жұмыста есептелген соманы, белгіленген негіздер бойынша құзыретті орган айқындаған соманы және салық есебіне нақты түскен соманы ажырату қажет. Осы көрсеткіштердің сәйкестігі есептілік, дербес шот деректері және бюджетпен есеп айырысу туралы құжаттар бойынша тексеріледі.
Есептелген, есепке жазылған және төленген салықтың айырмашылығы неде
Есептелген сома салық төлеуші немесе салық агенті салық есептілігінде жүргізген есептеу нәтижесінде туындайды не Кодексте көрсетілген жағдайларда салық органы немесе басқа уәкілетті мемлекеттік орган айқындайды. Сондықтан бухгалтер әдетте өз есебін ұсынылған есептілік көрсеткіштерімен және салық органы көрсеткен мәліметтермен салыстырады (ҚР СК 119-бабы).
Есепке жазылған сома — салықтық тексеру нәтижелері бойынша, салық төлеушінің немесе салық агентінің салықтық тексеру нәтижелері туралы хабарламаға берген шағымын қарау нәтижелері бойынша не уәкілетті мемлекеттік органдардың мәліметтері негізінде салық органы айқындаған сома. Кодексте белгіленген құзырет шегінде уәкілетті мемлекеттік орган айқындаған сома да есепке жазылған сома деп танылады (ҚР СК 119-бабы).
Есептелген және есепке жазылған сомалар ҚР СК-де көзделген түзетулер, жеңілдіктер, шегерімдер немесе азайтулар ескеріле отырып жүргізілген есептеу нәтижесі болып табылады (ҚР СК 119-бабы). Бухгалтер есептеу кезінде пайдаланылған және салық есептілігінде көрсетілген көрсеткіштердің құжатпен расталуын қамтамасыз етуге тиіс.
Төленген сома — салық төлеуші немесе салық агенті төлеген, оның ішінде тиісті салықты немесе төлемді төлеу есебіне жатқызылған салық немесе бюджетке төленетін төлем сомасы. Салық берешегін өтеу есебіне салық органы немесе сот орындаушысы өндіріп алған сома да төленген сомаға жатады. Белгілі бір кезең үшін төленген сома сол кезеңде салық төлеушіге немесе салық агентіне есепке жатқызылған және қайтарылған сомалар шегеріле отырып есептеледі (ҚР СК 119-бабы).
Әлеуметтік төлемдерге қатысты жеке ережелер қолданылады: салық төлеуші немесе салық агенті аударған не салық органы өндіріп алған сома төленген сома деп танылады. Тиісті кезең үшін одан осы кезеңде салық төлеушіге немесе салық агентіне қайтарылған әлеуметтік төлем сомасы шегеріледі (ҚР СК 119-бабы).
Іс жүзінде мыналарды бөлек салыстырып тексерген дұрыс:
- бухгалтерлік және салықтық есепке алу деректері бойынша есептеуді;
- декларацияда немесе есеп-қисапта көрсетілген соманы;
- дербес шотта көрсетілген сомаларды;
- төлем құжаттарын;
- есепке жатқызуларды, қайтаруларды және өндіріп алынған сомаларды.
Мұндай салыстырып тексеру салық есептілігінде көрсетілген сома, құзыретті орган есепке жазған сома және бюджетпен есеп айырысудың нақты жай-күйі арасындағы айырмашылықты анықтауға мүмкіндік береді.
Салықтық шегерім және өтелмейтін салықтар дегеніміз не
Салықтық шегерім ҚР СК-нің тиісті нормасында көзделсе, салықты есептеу кезінде ескеріледі. 119-бапта есептелген және есепке жазылған сомалар Кодексте көзделген түзетулер, жеңілдіктер, шегерімдер немесе азайтулар ескеріле отырып айқындалатыны белгіленген (ҚР СК 119-бабы).
Шығыстың бухгалтерлік есепте көрсетілуінің өзі салықты автоматты түрде азайтуға негіз болмайды. Шегерімді қолданар алдында бухгалтер нақты салық пен операция бойынша шегерімге рұқсат беретін норманы айқындайды, онда белгіленген талаптардың орындалуын және есептеу кезінде пайдаланылған көрсеткіштерді растайтын құжаттардың болуын тексереді.
Бухгалтерлік тәжірибеде «өтелмейтін салықтар» деген тіркес нақты операция бойынша қайтарылмайтын және өтелуге қабылданбайтын сомаларға қатысты қолданылады. Мұндай соманы есепке алу үшін алдымен салықтың түрін, операцияның мазмұнын және қолданылатын есепке алу тәртібін айқындау қажет. Соманы шығыс деп тану немесе оны активтің құнына қосу үшін атауының өзі жеткіліксіз.
Қайтару мен есепке жатқызуды шегерімнен ажырату қажет. Шегерім есептелген немесе есепке жазылған соманы есептеуге қатысады, ал есепке жатқызу мен қайтару тиісті кезең үшін төленген соманы айқындау кезінде ескеріледі. Атап айтқанда, кезең үшін төленген салық немесе бюджетке төленетін төлем сомасы осы кезеңде салық төлеушіге немесе салық агентіне есепке жатқызылған немесе қайтарылған сомаға азайтылады (ҚР СК 119-бабы).
2026 жылы бухгалтер не істеуі керек
Салықпен жұмысты дәйекті тексеру түрінде ұйымдастырған ыңғайлы:
- Операцияға қандай салықтың, бюджетке төленетін төлемнің немесе әлеуметтік төлемнің байланысты екенін және есептеуді кім жүргізетінін айқындау: салық төлеуші, салық агенті немесе құзыретті мемлекеттік орган.
- Тиісті салық кезеңі мен нақты операцияға қолданылатын қағидаларды белгілеу.
- Есептеу кезінде пайдаланылған түзетулерге, жеңілдіктерге, шегерімдерге немесе азайтуларға арналған құжаттар мен негіздерді тексеру.
- Міндеттемені есептеу және нәтижені салық есептілігінің көрсеткіштерімен салыстыру.
- Есептілікті ұсынғаннан кейін дербес шотта көрсетілген сомаларды, оның ішінде бар болса, салықтық тексеру немесе шағымды қарау нәтижелерін тексеру.
- Төлемдерді, есепке жатқызуларды, қайтаруларды және өндіріп алынған сомаларды салыстырып тексеру, өйткені бұл операциялар кезең үшін төленген соманы айқындау кезінде ескеріледі (ҚР СК 119-бабы).
- Алшақтықтар болған кезде олардың себебін айқындау: есептеудегі айырмашылық, тексеру нәтижесі, уәкілетті мемлекеттік органның мәліметтері, есепке жатқызу, қайтару немесе өндіріп алу.
Есептілікті ұсыну және төлеу мерзімдері тиісті салық, төлем және салық кезеңі үшін жеке айқындалады. Сондықтан бухгалтер нақты міндеттемеге қатысты қағидаларды қолданады және оған басқа салық немесе төлем үшін белгіленген тәртіпті қолданбайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қарапайым тілмен айтқанда, салықтар дегеніміз не? — Бухгалтер үшін бұл қолданылатын қағидалар бойынша есептелетін, салық есептілігінде көрсетілетін және бюджетке төленетін сомалар. Есепке алуда есептеуді, құзыретті органның есепке жазуын және төлеуді ажырату қажет (ҚР СК 119-бабы).
Салық салу дегеніміз не? — Бұл қолданылатын қағидаларды айқындау, салықты есептеу, көрсеткіштерді есептілікте көрсету және бюджетпен есеп айырысуды бақылау жөніндегі практикалық жұмыс.
Салықтық шегерім дегеніміз не? — Бұл ҚР СК-де көзделген есептеу элементі. Есептелген және есепке жазылған сомалар түзетулермен, жеңілдіктермен және азайтулармен қатар рұқсат етілген шегерімдер ескеріле отырып айқындалады (ҚР СК 119-бабы).
Есепке жазылған салықтың төленген салықтан айырмашылығы неде? — Есепке жазылған соманы белгіленген негіздер бойынша салық органы немесе басқа уәкілетті мемлекеттік орган айқындайды. Төленген сома тиісті кезең үшін есепке жатқызылған және қайтарылған сомаларға азайтылған төлемді, есепке жатқызуды немесе өндіріп алуды көрсетеді (ҚР СК 119-бабы).
ҚР-дағы өтелмейтін салықтар дегеніміз не? — Бухгалтерлік тәжірибеде нақты операцияға қатысты қайтарылмайтын және өтелуге қабылданбайтын сомалар осылай аталады. Есепке алу тәртібі салықтың түрі, операцияның мазмұны және қолданылатын норма ескеріле отырып айқындалады.