2026 жылы өрт сөндіргіш қолданылатын бухгалтерлік есеп қағидаларында және ұйымның есеп саясатында белгіленген тану өлшемшарттарына сәйкес келсе, негізгі құрал ретінде есепке алынады; қорлар құрамында есепке алынған жағдайда оның құны пайдалануға беру кезінде есептен шығарылып, нақты бар-жоғына бақылау сақталады. Бухгалтерлік есеп жүргізбеуге және қаржылық есептілік жасамауға құқылы дара кәсіпкер үшін өндірістік немесе әкімшілік мақсаттарға арналған және бір жылдан астам уақыт бойы пайдалану көзделетін материалдық актив негізгі құралдарға жатады (ҚР СК 218-бабы).
Өрт сөндіргішті қай санатқа жатқызу керектігін қалай анықтауға болады
Өрт сөндіргіштерді есепке алу тәртібін компанияның есеп саясатында бекіту қажет. Шешім объектінің сипаттамаларына, болжамды пайдалану мерзіміне, оның құнына, маңыздылығына және компания қабылдаған құны төмен заттарды есепке алу тәртібіне қарай дәйекті түрде қабылданады.
- Өрт сөндіргіш қанша уақыт пайдаланылатын болады. Бағалау кезінде тексеру, қызмет көрсету немесе зарядын ауыстыру кезеңділігі емес, объектінің өзінің болжамды пайдалану кезеңі ескеріледі. Мерзім өрт сөндіргіш есепке қабылданған күні айқындалады. Бухгалтерлік есеп жүргізбейтін және қаржылық есептілік жасамайтын ЖК үшін активтің мақсатымен қатар бір жылдан астам мерзім де негізгі құралдар анықтамасына кіреді (ҚР СК 218-бабы).
- Есеп саясатында қандай құндық өлшемшарт белгіленген. Компания қолданылатын бухгалтерлік есеп қағидалары мен маңыздылықты ескере отырып, құны төмен объектілерді есепке алу тәртібін бекітеді. Егер қолданылса, таңдалған шек пен оны қолдану қағидалары бірмәнді тұжырымдалуға тиіс.
- Компания мұндай заттарды қалай бақылайды. Бір типті өрт сөндіргіштер үшін бірыңғай есепке алу тәртібін көздеуге болады, бірақ әрбір заттың нақты бар-жоғын тексеруге мүмкіндік беретіндей олардың санын, орнатылған орындарын және жауапты тұлғаларды тіркеу қажет.
Егер есеп саясатында ұзақ уақыт пайдаланылатын құны төмен заттарды есепке алу тәртібі айқындалмаса, жаңа түсімдерді көрсеткенге дейін оған тиісті ережені енгізу қажет. Сипаттамалары бірдей өрт сөндіргіштер негізді себепсіз әртүрлі есепке алынбауы үшін салыстырмалы объектілерге бір тәсілді дәйекті түрде қолдану керек.
Өрт сөндіргішті негізгі құрал ретінде есепке алу
Қолданылатын бухгалтерлік есеп қағидалары мен есеп саясатына сәйкес өрт сөндіргіш негізгі құрал деп танылған кезде бухгалтер:
- Сатып алу бағасы мен объектіні пайдалануға дайындауға тікелей байланысты шығындарды ескере отырып, бастапқы құнын айқындайды. Шкаф немесе кронштейн олардың пайдалануға дайын объектінің бөлігі не дербес объектілер болып табылуына қарай бағаланады.
- Есепке қабылдауды және пайдалануға беруді ресімдеп, орнатылған орнын, бөлімшені және жауапты тұлғаны көрсетеді.
- Қолданылатын қағидалар мен есеп саясатына сәйкес пайдалы қызмет мерзімін және амортизациялау әдісін белгілейді. Таңдалған параметрлер есепке алу тіркелімдері мен объект карточкасында көрсетіледі.
- Амортизацияны есептеп, оны өрт сөндіргіш пайдаланылатын бөлімшенің немесе қызмет бағытының шығыстарына жатқызады.
Объектінің бухгалтерлік жіктелуі мен оның салықтық есебі нақты салық төлеушіге және операцияға қолданылатын қағидалар бойынша айқындалады. Салық заңнамасы салықтар мен бюджетке төленетін төлемдерді есептеу және төлеу, сондай-ақ салықтық міндеттемелерді орындау үшін құқықтық негіз жасайды (ҚР СК 24-бабы). Егер бухгалтерлік және салықтық есеп қағидалары өзгеше болса, тиісті көрсеткіштер салықтық есеп-қисапты бастапқы құжаттармен негіздеуге болатындай етіп тіркелімдерде көрсетіледі.
ҚР СК 218-бабындағы негізгі құралдар мен қорлардың арнаулы анықтамалары заңнамаға сәйкес бухгалтерлік есеп жүргізбейтін және қаржылық есептілік жасамайтын дара кәсіпкерлер салықтық есеп жүргізген кезде ғана қолданылады. Олар үшін, атап айтқанда, өндірістік процесте, әкімшілік мақсаттарда, жұмыстарды орындау немесе қызметтерді көрсету кезінде пайдалануға арналған активтер қорлар деп, ал тиісті мақсаттағы, бір жылдан астам уақыт бойы пайдалану көзделетін материалдық активтер негізгі құралдар деп танылады (ҚР СК 218-бабы).
Өрт сөндіргішті қорлар ретінде есепке алу
Егер қолданылатын қағидалар мен есеп саясатына сәйкес өрт сөндіргіш қорларға жатқызылса, мынадай тәртіп қолданылады:
- сатып алу кезінде ол компания қабылдаған өзіндік құн бағасы бойынша қорлар құрамына кіріске алынады;
- бөлімшеге беру кезінде құны ресімделген бастапқы құжат негізінде шығыстарға есептен шығарылады;
- құны есептен шығарылғаннан кейін өрт сөндіргіштерді орнатылған орындары, саны және жауапты тұлғалары бойынша жедел бақылау жалғасады.
Бухгалтерлік есеп жүргізбейтін және қаржылық есептілік жасамайтын ЖК үшін тиісті салықтық есеп тәртібінің мақсатында сатуға, өндірістік процесте, әкімшілік мақсаттарда, жұмыстарды орындау немесе қызметтерді көрсету кезінде пайдалануға арналған активтер қорларға жатады (ҚР СК 218-бабы). Материалдық активті бір жылдан астам уақыт бойы пайдалану көзделген кезде осы бапта келтірілген негізгі құралдар анықтамасын да ескеру қажет.
Компания жедел бақылау нысанын дербес айқындайды: бұл жеке тізілім, ведомость немесе өзге ішкі тіркелім болуы мүмкін. Онда өрт сөндіргіштің атауы мен типін, ішкі нөмірін, орнатылған орнын, жауапты тұлғаны, берілген күнін, қызмет көрсету туралы мәліметтерді және есептен шығарылған күнін көрсету ыңғайлы. Тізілім нақты бар-жоғын бұрын ресімделген құжаттармен салыстыруға мүмкіндік беруге тиіс.
Қайта зарядтау, қызмет көрсету және есептен шығару
Қайта зарядтау және техникалық қызмет көрсету. Жоспарлы қайта зарядтау, қысымды тексеру, пломбалау және өзге де жұмыстар олардың нақты мазмұны мен шарт талаптарын ескере отырып көрсетіледі. Егер жұмыстар өрт сөндіргішті тек жұмыс күйінде ұстап тұрса және оны бастапқы тану негіздерін өзгертпесе, олардың құны орындаушының құжаттары негізінде ағымдағы шығыстар ретінде есепке алынады.
Қосалқы зарядты сатып алу. Кейіннен пайдалану үшін сатып алынған зарядтар қайта зарядтауға берілген кезге дейін бөлек есепке алынады. Есептен шығару зарядтың нақты пайдаланылғанын растайтын құжатпен ресімделеді.
Есептен шығару. Өрт сөндіргіш істен шыққанда, бұзылғанда немесе жарамсыз деп танылғанда, компания уәкілеттік берген тұлғалар объектінің жай-күйі мен есептен шығару негізін актіде тіркейді. Негізгі құрал ретінде есепке алынған объект бойынша тіркелімдерде оның есептен шығарылуы, жинақталған амортизациясы және қалған баланстық құны көрсетіледі. Құны пайдалануға беру кезінде бұрын есептен шығарылған өрт сөндіргіш бойынша жедел есеп тоқтатылады. Кәдеге жаратуға беру объектіні қабылдаған тұлғаның құжаттарымен расталады.
Түгендеу және құжаттар
Өрт сөндіргіштерді түгендеу кезінде нақты деректер негізгі құралдар, қорлар тіркелімдерімен немесе жедел тізіліммен салыстырылады. Тексеру барлық орнатылған орындарды қамтуға және нақты қай объектінің бөлімшеге немесе жауапты тұлғаға бекітілгенін анықтауға мүмкіндік беруге тиіс. Ол үшін:
- өрт сөндіргіштердің орнатылған орындарда нақты бар-жоғын тексеру;
- типін, санын және ішкі нөмірлерін тиісті тіркелім деректерімен салыстыру;
- анықталған алшақтықтарды тіркеу, олардың себептерін анықтау және түгендеу нәтижелерін ресімдеу;
- объектілердің орын ауыстыруы, оларға қызмет көрсету, оларды ауыстыру және есептен шығару пайдаланылатын тізілімде көрсетілгенін тексеру қажет.
Операцияларды растау үшін мыналар сақталады:
- жүкқұжаттар, шот-фактуралар және жеткізушінің басқа да құжаттары;
- есепке қабылдау, пайдалануға беру немесе бөлімшеге беру туралы құжаттар;
- қайта зарядтау және техникалық қызмет көрсету бойынша орындалған жұмыстар актілері;
- есептен шығару актілері, беру және кәдеге жарату туралы құжаттар;
- негізгі құралдарды тану өлшемшарттары мен құны төмен заттарды есепке алу тәртібі көрсетілген есеп саясаты;
- егер өрт сөндіргіштердің құны есептен шығарылып қойған болса, орнатылған орындары мен жауапты тұлғалар көрсетілген жедел тізілім.
ҚР СК 218-бабының тәртібін қолданатын ЖК үшін операцияның немесе оқиғаның жасалу фактісін және оны жасау құқығын растайтын әрі салықтық есеп жүргізуге негіз болатын қағаз немесе электрондық жеткізгіштегі құжаттық куәлік бастапқы есепке алу құжаты деп танылады (ҚР СК 218-бабы).
Есепке алу бағдарламасында өрт сөндіргіш қабылданған жіктелуіне сәйкес негізгі құрал немесе қор ретінде көрсетіледі. Бағдарламаның нақты құжаты пайдаланылатын конфигурация мен операцияның сипатын ескере отырып таңдалады: түсім, пайдалануға беру, бөлімшеге беру, қызмет көрсету, орын ауыстыру немесе есептен шығару. Талдамалық есеп бағдарлама деректерін бастапқы құжаттармен және нақты бар-жоғымен салыстыруды қамтамасыз етуге тиіс.
Жиі қойылатын сұрақтар
Өрт сөндіргіш әрқашан негізгі құрал болып санала ма? — Жоқ. Жіктеу объектінің сипаттамаларына, қолданылатын есепке алу қағидаларына және есеп саясатына байланысты. Бухгалтерлік есеп жүргізбейтін және қаржылық есептілік жасамайтын ЖК үшін бір жылдан астам уақыт бойы пайдалану көзделетін өндірістік немесе әкімшілік мақсаттағы материалдық актив негізгі құрал деп танылады (ҚР СК 218-бабы).
Өрт сөндіргіштің құнын қайта зарядтау сомасына ұлғайту керек пе? — Егер қайта зарядтау мен қызмет көрсету объектіні тек жұмыс күйінде ұстап тұрса, олардың құны ағымдағы шығыстар ретінде есепке алынады. Жұмыстардың нақты мазмұны мен оларды көрсету негізі шарттан, орындаушының актісінен және басқа да растаушы құжаттардан туындауға тиіс.
Құны есептен шығарылып қойған өрт сөндіргіштерді қалай бақылауға болады? — Орнатылған орындары мен жауапты тұлғалар бойынша жедел тізілім жүргізу керек. Онда әрбір заттың ішкі нөмірін, қызмет көрсету, орын ауыстыру және есептен шығару күндерін де тіркеуге болады.
Бірнеше бірдей өрт сөндіргішті бір жолмен есепке алуға бола ма? — Егер қолданылатын талдамалық есеп олардың саны мен құны туралы мәліметтерді сақтаса, ал нақты бар-жоғын құжаттармен салыстыруға мүмкіндік болса, біртекті заттарды жинақтап есепке алуға жол беріледі. Орнатылған орындарын, ішкі нөмірлерін және жауапты тұлғаларды бөлек тіркеген орынды.
Өрт сөндіргішті салықтық есепке алу тәртібі қайда айқындалады? — 2026 жылы нақты салық төлеушіге және операцияға қолданылатын ҚР СК ережелерінде. Мысалы, ҚР СК 218-бабындағы қорлар мен негізгі құралдардың анықтамалары бухгалтерлік есеп жүргізбейтін және қаржылық есептілік жасамайтын ЖК-ге ғана қатысты. Салықтарды есептеу мен төлеудің және салықтық міндеттемелерді орындаудың жалпы құқықтық негізін салық заңнамасы белгілейді (ҚР СК 24-бабы).
Дереккөздер
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 24-бап «Қазақстан Республикасы салық заңнамасының негізгі мақсаты мен міндеті».
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 218-бап «Жалпы ережелер».