2026 жылы ұйым Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2007 жылғы 23 мамырдағы № 185 бұйрығымен бекітілген Бухгалтерлік есеп шоттарының үлгілік жоспарын тиісті есепті кезеңде қолданыстағы редакциясын ескере отырып қолдану арқылы бухгалтерлік есеп жүргізеді.
Шоттардың үлгілік жоспары бухгалтерлік есепті құрудың нормативтік негізі болып табылады. Оның негізінде ұйым өз қызметін, қолданылатын бухгалтерлік есеп стандарттарын және есеп саясатын ескере отырып, шоттардың жұмыс жоспарын қалыптастырады.
Бұл ретте шоттардың нормативтік жоспарын, нақты ұйымның жұмыс жоспарын және бухгалтерлік деректерді егжей-тегжейлі көрсетуді қамтамасыз ететін талдаманы ажырата білу маңызды.
2026 жылы бухгалтерлік шоттар қалай реттеледі
Бухгалтерлік есепті ұйымдастыру кезінде бірнеше құжат пен ұғымды ескеру қажет:
Шоттардың үлгілік жоспары — бухгалтерлік есептің синтетикалық шоттар жүйесін айқындайтын нормативтік негіз.
Шоттардың жұмыс жоспары — қолданыстағы талаптар шеңберінде шаруашылық операцияларды көрсету үшін ұйым қолданатын шоттар.
Есеп саясаты — ұйым бухгалтерлік есеп жүргізу және қаржылық есептілікті жасау үшін қабылдаған қағидаттар, негіздер, ережелер, қағидалар мен практика.
Талдамалық есеп — бухгалтерлік деректерді контрагенттер, шарттар, бөлімшелер, номенклатура, есеп айырысу құжаттары және басқа да объектілер бойынша егжей-тегжейлі көрсету.
Шоттардың жұмыс жоспары ұйым қызметінің ерекшеліктері мен қолданылатын стандарттардың талаптарын ескере отырып қалыптастырылады. Ол шаруашылық операциялардың дұрыс көрсетілуін, қаржылық есептіліктің дайындалуын және есеп деректерін бақылау мүмкіндігін қамтамасыз етуге тиіс.
Жұмыс жоспарын әзірлеу кезінде ұйымның санатын және ол қолданатын бухгалтерлік есеп стандарттарын ескеру маңызды. Барлық ұйымдарға есеп шоттарының егжей-тегжейлі көрсетілуі мен құрамына бірдей талаптар қолданылады деп пайымдауға болмайды.
Басшы бухгалтерлік есептің ұйымдастырылуын қамтамасыз етеді және есеп саясатын бекітеді. Есеп жүргізуді бухгалтерлік қызмет, жеке бухгалтер, бухгалтерлік немесе аудиторлық ұйым не шарт негізінде кәсіби бухгалтер жүзеге асыра алады. Заңнамада көзделген жағдайларда басшы бухгалтерлік есепті өзі жүргізуге құқылы.
Міндеттерді бөлу кезінде есепті ұйымдастыру, есеп рәсімдерін жүргізу, есептілікті дайындау және ішкі бақылау үшін жауапкершіліктің аражігін ажырату қажет.
Бухгалтерлік жазбалардағы қателерді қалай түзету керек
Егер есепте қате анықталса, алдымен оның себебін анықтап, ол әсер еткен операцияларды айқындау және бухгалтерлік тіркелімдер мен қаржылық есептілікке ықпалын бағалау қажет.
Бухгалтерлік есеп жүргізу қағидаларының 12-тармағына сәйкес түзету және өзге де есеп жазбалары бухгалтерлік анықтамамен ресімделеді. Онда операцияның мазмұны мен түзету себептері ашып көрсетіледі. Анықтамаға субъектінің басшылығы және бас бухгалтер не банк және қаржы құжаттарына бірінші және екінші қол қою құқығы бар тиісті лауазымды тұлғалар қол қояды. Анықтамаға растаушы құжаттар қоса беріледі.
Сондықтан шотты немесе бухгалтерлік жазбаны түзетудің құжаттық негізі болуға тиіс. Анықтамада қандай жазба түзетілетіні, қатенің неліктен туындағаны және қандай түзету енгізу қажет екені көрсетілуге тиіс.
Түзету тәртібін де қатенің сипатына, оның анықталған кезеңіне және қолданылатын бухгалтерлік есеп стандарттарының талаптарына сәйкестендіру қажет.
Негізгі бухгалтерлік шоттар: олармен қалай жұмыс істеу керек
Бухгалтерлік шоттар ұйымның мүлкі, міндеттемелері, капиталы, кірістері мен шығыстары туралы мәліметтерді жүйелеуге мүмкіндік береді.
Бір шоттар активтерді: ақша қаражатын, қорларды, негізгі құралдарды және дебиторлық берешекті есепке алуға арналған. Басқалары қаржыландыру көздері мен міндеттемелерді: капиталды, қарыздарды, өнім берушілермен есеп айырысуды және кредиторлық берешектің басқа түрлерін көрсетеді. Жекелеген шоттар кірістер мен шығыстарды есепке алу және қаржылық нәтижені айқындау үшін пайдаланылады.
Қосарлы жазба кезінде шаруашылық операция бір шоттың дебеті және екінші шоттың кредиті бойынша бірдей сомада көрсетіледі. Корреспонденцияланатын шоттар операцияның экономикалық мазмұнына және Үлгілік жоспардың, шоттардың жұмыс жоспарының және есеп саясатының талаптарына қарай таңдалады.
Операцияны көрсетпес бұрын бухгалтерге мыналарды тексерген жөн:
Ұйым іс жүзінде нені алды, берді немесе орындауға міндеттенді.
Актив, міндеттеме, кіріс немесе шығыс туындады ма.
Операция қай есепті кезеңге жатады.
Ол қандай бастапқы құжаттармен расталған.
Есеп пен есептілік үшін қандай талдама қажет.
Болжанған жазба шоттардың жұмыс жоспары мен есеп саясатына сәйкес келе ме.
Синтетикалық есеп шот бойынша жинақталған деректерді, ал талдамалық есеп олардың жекелеген есеп объектілері бойынша егжей-тегжейін көрсетеді.
Мысалы, сатып алушылар берешегінің жалпы сомасы есеп айырысуды толыққанды бақылау үшін жеткіліксіз. Әдетте бухгалтерге әрбір контрагент, шарт және есеп айырысу құжаты бойынша берешекті көру қажет.
Талдаманы есеп пен есептілік міндеттерін ескере отырып баптау қажет. Шамадан тыс егжей-тегжейлі көрсету деректерді енгізу мен тексеруді қиындатады, ал жеткіліксіз көрсету қалдықтар мен айналымдарды тарқатып көрсетуді қиындатады. Сондықтан қажетті талдамалық бөліністерді шоттардың жұмыс жоспарын әзірлеу және есеп жүйесін баптау кезінде айқындаған орынды.
1С:Бухгалтериядағы бухгалтерлік шоттар
1С:Бухгалтерияда шоттар құжаттарды өткізу, бухгалтерлік жазбаларды қалыптастыру және есептілікті дайындау кезінде пайдаланылады. Командалардың орналасуы мен қолжетімді баптаулар конфигурацияға, орнатылған релизге және пайдаланушының құқықтарына байланысты.
«Қазақстанға арналған 1С:Бухгалтерия» үшін тиісті кезеңдегі заңнама талаптарын қолдайтын өзекті релизді пайдалану қажет. Жаңарту алдында 1С-тің ресми материалдарындағы қолжетімді нұсқалар мен өзгерістер сипаттамасын тексеру керек.
Бағдарламада есеп жүргізуді бастамас бұрын мыналарды тексеру қажет:
шоттар жоспарының ұйымға қолданылатын талаптарға сәйкестігін;
талдамалық есеп баптауларын;
бухгалтерлік жазбаларды автоматты түрде қалыптастыру параметрлерін;
контрагенттердің, шарттардың және басқа объектілердің карточкалары дұрыс толтырылғанын;
енгізілетін операциялардың бастапқы құжаттарға сәйкестігін.
Шоттарды қосымша егжей-тегжейлі көрсету есеп талаптары мен конфигурация мүмкіндіктеріне сәйкес болуға тиіс. Құжаттарды өткізуге, тіркелімдер мен есептілікке әсерін түсінбей, бағдарламаның алдын ала белгіленген элементтерін өз бетінше өзгертуге немесе қосымша шоттар енгізуге болмайды.
Тұрақты бақылау үшін айналым-сальдолық ведомость пайдаланылады. Ол бастапқы қалдықтарды, дебет пен кредит бойынша айналымдарды және шоттар бойынша соңғы қалдықтарды тексеруге мүмкіндік береді.
Тексеру кезінде әдеттен тыс қалдықтарға, міндетті талдаманың болмауына, операциялардың қайталануына және есеп тіркелімдері мен бастапқы құжаттар арасындағы алшақтықтарға назар аудару қажет.
Автоматты түрде қалыптастырылған бухгалтерлік жазба бухгалтерді оның экономикалық мазмұнын тексеруден босатпайды. Егер құжат дұрыс енгізілмесе, қате тіркелімдер мен қаржылық есептілікте көрініс табуы мүмкін. Түзетулер белгіленген тәртіппен және тиісті құжаттық ресімдеумен орындалады.
Бухгалтерлік баланс көрсеткіштері қалай қалыптастырылады
Бухгалтерлік шоттардың деректері балансқа «бір шот — бір жол» қағидаты бойынша механикалық түрде көшірілмейді. Қаржылық есептілікті дайындамас бұрын кезең бойынша есеп рәсімдерін аяқтау, жазбаларды тексеру, қажетті салыстырып тексерулерді жүргізу және қалдықтардың дұрыстығына көз жеткізу қажет.
Осыдан кейін деректер көрсеткіштердің экономикалық мазмұнына және қолданылатын қаржылық есептілік стандарты мен нысанының талаптарына сәйкес топтастырылады.
Балансты дайындау кезінде бухгалтер:
шоттар бойынша қалдықтарды және олардың талдамалық тарқатылымын тексеруге;
контрагенттермен есеп айырысуды және растаушы құжаттарды салыстырып тексеруге;
теріс және қалыптан тыс қалдықтардың себептерін анықтауға;
кірістер мен шығыстардың есепті кезеңге дұрыс жатқызылғанын тексеруге;
баланс көрсеткіштерінің қаржылық есептіліктің басқа нысандарымен келісілгеніне көз жеткізуге;
есептілікте ұсынылған елеулі сомалардың тарқатылымдарын сақтауға тиіс.
Активтер шоттары бойынша қалдықтар активтердің тиісті көрсеткіштерін қалыптастыру үшін пайдаланылады. Капитал мен міндеттемелер жөніндегі деректер баланстың тиісті бөлімдерінде топтастырылады. Кірістер мен шығыстар кезеңнің қаржылық нәтижесін айқындауға қатысады, ол қажетті есеп рәсімдері орындалғаннан кейін капитал құрамында көрсетіледі.
Есептілікті қалыптастыру кезінде көрсеткіштерді ұсыну қағидаларын ескеру маңызды: кейбір сомаларды бөлек көрсету қажет, ал басқаларын қолданылатын есептілік нысанына сәйкес біріктіруге болады. Ол үшін қалдықтардың экономикалық мазмұны мен тиісті стандарттың талаптары талданады.
Шоттардың есептілік көрсеткіштеріне сәйкестігінің жұмыс кестесі балансты дайындауды жүйелеуге көмектеседі. Оны шоттардың жұмыс жоспары, есеп саясаты, талдамалық есеп немесе қолданылатын қаржылық есептілік нысаны өзгерген кезде қайта қарау қажет.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қарапайым тілмен айтқанда, бухгалтерлік шот дегеніміз не?
Бұл біртекті объектілер мен операциялар: ақша қаражаты, қорлар, берешек, капитал, кірістер немесе шығыстар туралы мәліметтерді бөлек жинақтау және жүйелеу тәсілі.
Шоттардың үлгілік жоспары жұмыс жоспарынан несімен ерекшеленеді?
Шоттардың үлгілік жоспары нормативтік актімен бекітілген. Ұйым жұмыс жоспарын соның негізінде өз қызметін, қолданылатын стандарттарды және есеп жүргізу талаптарын ескере отырып қалыптастырады.
Жұмыс жоспарына Үлгілік жоспардың барлық шоттарын енгізу қажет пе?
Жұмыс жоспарының құрамы ұйымға қолданылатын талаптар мен оның қызмет ерекшеліктерін ескере отырып айқындалады. Оны қалыптастыру кезінде нормативтік талаптарды сақтау және барлық елеулі шаруашылық операциялардың көрсетілуін қамтамасыз ету қажет.
1С:Бухгалтериядағы шоттарды қайдан көруге болады?
Олардың орналасуы бағдарламаның конфигурациясы мен нұсқасына байланысты. Жұмыс базасының интерфейсін және орнатылған релиздің құжаттамасын пайдалану қажет.
Бухгалтерлік балансты тек айналым-сальдолық ведомость бойынша толтыруға бола ма?
Айналым-сальдолық ведомость деректердің маңызды көзі болып табылады, бірақ балансты қалыптастырмас бұрын қалдықтарды тексеру, тарқатып көрсету және көрсеткіштердің экономикалық мазмұны мен қолданылатын есептілік нысанының талаптарына сәйкес топтастыру қажет.
Қате бухгалтерлік жазбаны қалай дұрыс түзетуге болады?
Қатенің себебін анықтау, ол әсер еткен операцияларды айқындау және растаушы құжаттарды қоса бере отырып, операцияның мазмұны мен түзету себептерін көрсететін бухгалтерлік анықтамамен түзету жазбасын ресімдеу қажет. Құжатқа Бухгалтерлік есеп жүргізу қағидаларына сәйкес уәкілетті тұлғалар қол қояды.
Дереккөздер
Бухгалтерлік есеп шоттарының үлгілік жоспары — ҚР Қаржы министрінің 2007 жылғы 23 мамырдағы № 185 бұйрығы
Бухгалтерлік есеп жүргізу қағидалары
«Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» ҚР Заңы