2026 жылы Қазақстандағы ҚҚС-тың негізгі мөлшерлемесі 16% құрайды. 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған салықтық өтініштер мен ҚҚС асып кетуін қайтару туралы талаптарға өтпелі ереже қолданылады: олар 2017 жылғы 25 желтоқсандағы Салық кодексінде көзделген тәртіппен және мерзімдерде қаралады (ҚР СК 833-бабы).
2026 жылы ҚҚС төлеу: неден бастау керек
Есептеуді бастамас бұрын бухгалтер операцияның құқықтық сипатын және оның жасалған күнін анықтауы қажет. Бір шартта тауар жеткізу, жұмыстарды орындау, қызметтер көрсету немесе бірнеше дербес операция көзделуі мүмкін. ҚҚС есептеу тәртібі, растаушы құжаттардың құрамы және деректерді салық есептілігінде көрсету әр операцияның саралануына байланысты.
Іс жүзіндегі тексеруді мынадай тәртіппен жүргізген ыңғайлы:
- мәміле тараптарын және олардың операция жасалған күнгі салықтық мәртебесін анықтау;
- шарттың нысанасын айқындап, оны іс жүзіндегі орындалуымен салыстыру;
- Қазақстан ішіндегі өткізуді, импортты, экспортты және электрондық қызметтерді сатып алуды бөліп қарау;
- ҚҚС есептеу және аудару міндеті жүктелген тұлғаны анықтау;
- айналым жасалған күнді және операция есептілікте көрсетілетін салық кезеңін тексеру;
- шартты, бастапқы құжаттарды, төлем шоттарын, төлемдерді және салық есептілігінің деректерін салыстыру;
- егер ҚҚС асып кетуін қайтаруға ұсыну жоспарланса, оның туындау негізі мен кезеңін бөлек тексеру.
2026 жылғы есептеулерде ҚҚС-тың 16% мөлшерлемесін қолдану керек. Бұл ретте төленуге жататын соманы анықтау үшін бір ғана мөлшерлеме жеткіліксіз: бухгалтер салық салынатын айналымды, оның жасалған күнін, есепке жатқызуға болатын ҚҚС сомаларын және тиісті салық кезеңінің қорытындысын белгілеуі қажет. Есептеу деректері есепке алу тіркелімдерімен және бастапқы құжаттармен сәйкес келуге тиіс.
Екі жылдың тоғысындағы операцияларға ерекше назар аудару қажет. Өтпелі норма 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған салықтық өтініштер мен ҚҚС асып кетуін қайтару туралы талаптарға тікелей қатысты: мұндай құжаттар бұрынғы Салық кодексінде белгіленген тәртіппен және мерзімдерде қаралады (ҚР СК 833-бабы). Сондықтан бухгалтер үшін өтініштің немесе талаптың ұсынылған күнін растайтын құжатты сақтау және әртүрлі қарау қағидаларына жататын құжаттарды бір бақылау тізімінде араластырмау маңызды.
Егер ұйым ҚҚС асып кетуін қайтаруға мәлімдесе, талап сомасын декларациямен және есепке алу тіркелімдерімен алдын ала салыстыру қажет. Жұмыс дерекнамасында өткізу, сатып алу, төлем жасау, тауарларды әкелу немесе әкету жөніндегі құжаттарды, сондай-ақ мәлімделген соманың есебін бөлек жинаған орынды. Мұндай тәртіп есептілікті немесе салық органына түсініктемелерді ұсынғанға дейін сәйкессіздіктерді анықтауға мүмкіндік береді.
Импорт кезінде әкелу ҚҚС-ын төлеу
Импорт кезінде Қазақстан ішіндегі өткізу үшін дайындалған есептеуді автоматты түрде қолдануға болмайды. Алдымен бухгалтер тауардың қайдан әкелінгенін, қандай рәсім қолданылғанын, құжаттарда операцияға қатысушы ретінде кім көрсетілгенін және әкелудің қай күнмен ресімделгенін анықтауы қажет. Осыдан кейін есептеу ҚҚС бойынша міндет туындауына негіз болған құжаттармен салыстырылады.
Әрбір импорттық жеткізілім бойынша өзара байланысты құжаттар топтамасын қалыптастыру қажет: шарт пен өзіндік ерекшелік, тауар құжаттары, оның орын ауыстыруы туралы мәліметтер, шығару немесе өзге де ресімдеу құжаттары, төлем құжаттары және есепке алу жазбалары. Тауардың атауы, саны, құны, валютасы және мәміле тараптары сәйкес келуге тиіс немесе айырмашылықтары құжаттармен түсіндірілген болуы керек.
Егер тауар бірнеше партиямен әкелінсе, бухгалтерге тек жалпы шарт бойынша емес, әрбір партия бойынша тексеру жүргізген пайдалы. Бұл тауардың құнын, көлік және өзге де құжаттарды, ресімдеу күндері мен жасалған төлемдерді дұрыс байланыстыруға көмектеседі. Құжаттардағы түзетулерді де олар есепке алу мен есептілікте көрсетілген кезеңмен салыстыру қажет.
Арнайы экономикалық аймақ аумағындағы операциялар үшін тауардың бағытын, қолданылған режимді және әкелінген құндылықтардың іс жүзінде пайдаланылуын бөлек растау қажет. Құжаттар тауардың әкелінген кезінен бастап өндіріске берілгеніне, қызметте пайдаланылғанына немесе өзге де жолмен есептен шығарылғанына дейінгі қозғалысын қадағалауға мүмкіндік беруге тиіс. Мұндай салыстыру үшін шартта АЭА аумағының көрсетілуі ғана жеткіліксіз.
Кезеңді жабу алдында бір ҚҚС-тың әртүрлі құжаттар бойынша қайталап көрсетілмегенін, ал есепке алу жүйесіндегі сомалардың импорт құжаттарына сәйкестігін тексерген жөн. Егер құн немесе сан түзетілсе, өзгерістерді барлық байланысты тіркелімдерде бірізді көрсету және түзету себебін түсіндіретін құжаттарды сақтау қажет.
Экспорт кезінде ҚҚС төлеу және асып кетуді қайтару
Шетелдік сатып алушымен шарт жасасу фактісінің өзі экспорттық операцияның орындалуын растауды алмастырмайды. Бухгалтер шартты, тиеп-жөнелту құжаттарын, тауардың орын ауыстыруы туралы мәліметтерді, сатып алушымен есеп айырысуларды және салық есептілігінің деректерін өзара байланыстыруы қажет. Тексеру нақты жеткізілім және тиісті салық кезеңі бойынша жүргізіледі.
Егер салық төлеуші ҚҚС асып кетуін қайтаруға ұсынса, жұмыс папкасына мыналарды енгізу қажет:
- мәлімделген сома көрсетілген декларацияны;
- тиісті салық кезеңі бойынша ҚҚС асып кетуінің есебін;
- өткізу және сатып алу бойынша есепке алу тіркелімдерін;
- операциялар бойынша шарттарды, өзіндік ерекшеліктерді және бастапқы құжаттарды;
- тауардың әкетілгенін және сатып алушылармен есеп айырысуларды растайтын құжаттарды;
- шарттық құн, бастапқы құжаттар, төлем және есептілік арасындағы сәйкессіздіктер бойынша түсініктемелерді;
- егер өтпелі ереже қолданылса, талаптың ұсынылған күнінің растамасын.
2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған талаптарды қарау тәртібі мен мерзімдері бұрынғы Салық кодексімен айқындалады (ҚР СК 833-бабы). Бұл норма дәл салықтық өтініштің немесе талаптың ұсынылған күніне қатысты. Сондықтан шарт жасалған күнді, асып кету туындаған кезеңді және талап берілген күнді бөлек тіркеу қажет.
Экспорттық операцияларды салыстыру кезінде өткізу сомаларын декларацияның қорытындысымен ғана емес, сатып алушылар мен жеткізілімдер бойынша егжей-тегжейлі деректермен де салыстыру қажет. Егер төлем бөліктермен, басқа валютада немесе бір мезгілде бірнеше жеткізілім үшін түссе, бухгалтерге төлемдердің бөлінуін түсінікті түрде таратып жазу қажет болады. Ол әрбір түсімді тиісті құжаттармен байланыстыруға мүмкіндік беруге тиіс.
Қайтару туралы талапты бергенге дейін құжаттар тізбегін ішкі салыстырып тексеруден өткізген пайдалы. Онда операция күні, контрагент, жеткізілім нысанасы, құны, ҚҚС сомасы, есептілікте көрсету негізі және растаушы құжат көрініп тұруы керек. Анықталған сәйкессіздіктерді жаңартылған деректерді қайтару есебінде пайдаланғанға дейін есепке алу мен есептілікте белгіленген тәртіппен түзету қажет.
Электрондық қызметтер және ҚҚС бойынша міндет
Шетелдік жеткізушіден электрондық қызмет сатып алған кезде бухгалтер қызметтің мазмұнын, сатушы мен сатып алушының мәртебесін, сондай-ақ салық салу мақсаттары үшін операцияның қай жерге жататынын анықтауы қажет. Шоттағы немесе банктік төлемдегі қызмет атауының өзі толық жауап бермейді: оны шартпен, пайдаланушы талаптарымен, актімен немесе қызметтің көрсетілгенін өзге де растаумен салыстыру қажет.
Құжаттарда электрондық қызмет пен шарттың өзге элементтерін ажырату маңызды. Мысалы, бір төлем сервисті пайдалану мүмкіндігін, сүйемелдеуді, баптауды немесе жеткізушінің басқа да әрекеттерін қамтуы мүмкін. Егер шарт бірнеше құрамдас бөліктен тұрса, бухгалтер операцияның нақты мазмұнын көрсетуге және мұндай бөлу қолданылған кезде жалпы құнды бөлу есебін сақтауға тиіс.
Төлем жүргізілгенге дейін шетелдік сатушының деректемелерін, сатып алушының деректерін, қызмет көрсету кезеңін, валютаны, соманы және төлем мақсатын тексеру қажет. Жеке кабинеттегі құжаттар, шот, төлемнің растамасы және қызметті қабылдау туралы ішкі құжат бір операцияға қатысты болып, оны көрсету кезеңін анықтауға мүмкіндік беруге тиіс.
ҚҚС бойынша міндетті тұлға тараптардың мәртебесі мен мәміле мән-жайлары ескеріле отырып, қолданылатын қағидалар бойынша айқындалады. Сондықтан есепке алу дерекнамасында бухгалтердің операция бойынша қорытындысын және ол негізделген құжаттарды сақтау қажет. Егер жазылым талаптары немесе қызмет құрамы өзгерсе, бұрынғы есепке алу тәртібін автоматты түрде қолданбай, құжаттардың жаңа редакциясын бөлек қарастыру қажет.
Тұрақты жазылымдар кезінде әрбір ұзартуды бақылаған жөн. Баға, жеткізуші, қызметті алушы және тариф құрамы өзгеруі мүмкін, сондықтан былтырғы операция карточкасы 2026 жылғы құжаттарды тексеруді алмастырмайды. Тиісті операцияға негізгі мөлшерлеме бойынша салық салынатын болса, осы жылғы есептеуде қолданыстағы 16% ҚҚС мөлшерлемесі қолданылады.
Жиі қойылатын сұрақтар
2026 жылы ҚҚС қашан төленеді? — Төлем күні операция түріне және тиісті салық кезеңіне қарай анықталады. Бухгалтер айналым жасалған күнді белгілеуі, декларацияны тексеруі және осы операцияға қолданылатын мерзімді пайдалануы қажет. Қазақстан ішіндегі өткізуге, импортқа және электрондық қызметтерді сатып алуға бір ғана күнді қолдануға болмайды.
2026 жылы ҚҚС-тың қандай мөлшерлемесі қолданылады? — 2026 жылы Қазақстандағы ҚҚС-тың негізгі мөлшерлемесі 16% құрайды. Есептеу алдында нақты операцияның негізгі мөлшерлеме бойынша салық салынатын айналымға жататынын және қай кезеңде көрсетілетінін анықтау қажет.
Импорт кезінде ҚҚС төлеу тәртібін қалай анықтауға болады? — Әкелу түрі мен қолданылған рәсімді, ресімдеу күнін, міндетті тұлғаны және құжаттық құнды анықтаңыз. Содан кейін есептеуді шартпен, тауар құжаттарымен, тауардың орын ауыстыруы мен шығарылуы жөніндегі құжаттармен, төлемдермен және есепке алу тіркелімдерімен салыстырыңыз.
Экспорт кезінде ҚҚС төлеу керек пе? — Тәртіп нақты операцияның саралануына және растаушы құжаттар топтамасына байланысты. Шетелдік сатып алушымен жасалған шартты іс жүзіндегі тиеп-жөнелтумен, тауардың орын ауыстыруы туралы құжаттармен, есеп айырысулармен және декларация деректерімен салыстыру қажет.
Шетелдік сатушыдан электрондық қызмет сатып алған кезде ҚҚС-ты кім төлейді? — Міндетті тұлға сатушы мен сатып алушының мәртебесі, қызметтің мазмұны және операцияның жасалған жері ескеріле отырып айқындалады. ҚҚС-ты көрсетпес бұрын бухгалтер шарт талаптарын, жеткізушінің құжаттарын, қызмет көрсету кезеңін және төлем туралы мәліметтерді тексеруі керек.
ҚҚС-ты қайтаруға өтпелі ереже қалай қолданылады? — 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған салықтық өтініштер мен ҚҚС асып кетуін қайтару туралы талаптар 2017 жылғы 25 желтоқсандағы Салық кодексінде көзделген тәртіппен және мерзімдерде қаралады (ҚР СК 833-бабы). Ережені қолдану үшін құжаттың ұсынылған күні расталған болуы маңызды.
ҚҚС асып кетуін қайтару үшін қандай құжаттар дайындау керек? — Декларацияны, мәлімделген соманың есебін, есепке алу тіркелімдерін, шарттарды, бастапқы және төлем құжаттарын, сондай-ақ операцияларға қатысты болса, әкелу немесе әкету растамаларын дайындаңыз. Барлық құжаттардағы сомалар мен кезеңдер өзара сәйкес келуге тиіс.
Дереккөздер
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 833-бап — 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған салықтық өтініштер мен ҚҚС асып кетуін қайтару туралы талаптарды қарау жөніндегі өтпелі ережелер.