ХҚЕС бойынша есеп дегеніміз не
ХҚЕС бойынша есеп — қаржылық ақпаратты оның негізінде Халықаралық қаржылық есептілік стандарттарына сәйкес есептілік дайындауға болатындай етіп жинауды, жіктеуді және көрсетуді ұйымдастыру. Қазақстан бухгалтерінің жұмысы қорытынды есептілік нысандарын қалыптастырумен ғана шектелмейді: есеп саясатын айқындау, операциялардың құжаттамалық расталуын қамтамасыз ету, кәсіби бағалаулар жүргізу және маңызды ақпаратты ашып көрсету қажет.
ХҚЕС бойынша есепті ұйымдастыру кезінде бухгалтер операциялардың экономикалық мазмұнын талдайды. Сондықтан бір дұрыс бухгалтерлік жазба жеткіліксіз болуы мүмкін. Ұйымның активті бақылауды қашан алатынын, міндеттеменің туындайтынын не туындамайтынын, экономикалық пайда қандай кезең ішінде тұтынылатынын және есепті күнге қандай бағалауларды қайта қарау керектігін айқындау маңызды.
Іс жүзінде компаниялар ХҚЕС бойынша жеке қаржылық есеп жүргізе алады немесе есептілікті дайындау кезінде бухгалтерлік есеп деректерін трансформациялай алады. Тәсілді таңдау бизнестің құрылымына, ақпараттық жүйеге, операциялар санына және есептілікті пайдаланушылардың талаптарына байланысты. Қабылданған әдістемені дәйекті түрде қолданған, оны тексеру мүмкіндігін қамтамасыз еткен және ішкі құжаттарда бекіткен орынды.
ХҚЕС бойынша бухгалтерлік және қаржылық есеп
ХҚЕС бойынша бухгалтерлік есепті ұйымдастыру үшін алдымен есептіліктің құрамы және деректері оған енгізілуге тиіс компаниялардың, бөлімшелердің немесе филиалдардың ауқымы айқындалады. Содан кейін шоттардың жұмыс жоспары есептілік көрсеткіштерімен салыстырылып, қажетті түзетулер тізбесі жасалады.
Практикалық процесс мынадай кезеңдерді қамтуы мүмкін:
- бухгалтерлік есеп деректері мен бастапқы құжаттарды жинау;
- есепті кезеңдегі операциялардың толықтығын тексеру;
- активтерді, міндеттемелерді, кірістер мен шығыстарды жіктеу;
- бағалау көрсеткіштерін есептеу;
- трансформациялық немесе параллель бухгалтерлік жазбаларды көрсету;
- айналымдарды, қалдықтарды және топішілік операцияларды салыстырып тексеру;
- есептілік нысандары мен түсіндірмелерді дайындау;
- есептеулер мен ақпаратты ашып көрсетуді ішкі бақылау.
ХҚЕС бойынша қаржылық есепті әрбір маңызды соманы есептілік нысанынан бастап тіркелімге, есептеуге және бастапқы құжатқа дейін қадағалауға болатындай етіп ұйымдастырған орынды. Бағалау мәндері бойынша бухгалтер бастапқы деректерді, әдістің сипаттамасын, пайдаланылған жорамалдарды және жауапты тұлғаның есептеуді келіскенін растайтын құжатты сақтауы керек.
Есеп саясаты компанияның нақты операцияларын ескеруге тиіс. Үлгілік құжатты жай ғана көшіру жеткіліксіз: саясатта қолданылатын тану критерийлері, бағалау әдістері, пайдалы қызмет мерзімдерін айқындау тәртібі, түгендеу жүргізу қағидалары, маңыздылыққа қатысты тәсіл және кезеңді жабу рәсімі бекітіледі. Жаңа операция пайда болған кезде алдымен оның экономикалық мәні талданып, содан кейін оны көрсету тәртібі айқындалады.
ХҚЕС және басқарушылық есеп бір бастапқы деректерді пайдалана алады, бірақ әртүрлі міндеттерге арналған. Басқарушылық есептер ішкі шешімдер үшін жасалады, ал қаржылық есептілік ұйымның қаржылық жағдайы мен нәтижелерін есептілікті пайдаланушыларға ұсынады. Сондықтан екі жүйенің көрсеткіштері жіктелуі, егжей-тегжейлілігі және қолданылатын бағалаулары бойынша ерекшеленуі мүмкін. Мұндай айырмашылықтарды құжаттап, тұрақты түрде салыстырып тексерген орынды.
ХҚЕС бойынша негізгі құралдар мен қорларды есепке алу
ХҚЕС бойынша негізгі құралдарды есепке алу объектіні талдаудан басталады. Бухгалтер үшін компанияның ресурсты бақылайтынын, одан экономикалық пайда күтілетінін және оның құнын сенімді айқындауға болатынын анықтау маңызды. Оларды көрсету тәртібін белгілеу үшін сатып алуға, жеткізуге, монтаждауға, сынауға, кейінгі қызмет көрсетуге және маңызды құрамдастарды ауыстыруға жұмсалған шығындар жеке талданады.
Әрбір объект немесе объектілер тобы үшін бастапқы бағалау, пайдалануға дайын болған күні, пайдалы қызмет мерзімі, амортизация есептеу тәсілі, жинақталған амортизация және бағалаудың кейінгі өзгерістері көрсетілетін тіркелім қалыптастырған орынды. Егер объектінің маңызды бөліктерінде пайданы тұтыну мерзімдері әртүрлі болса, есепке алу тәртібін айқындау кезінде олар жеке қарастырылады. Құнсыздану белгілері есептілікті дайындау кезінде және кезеңді жабудың ішкі кестесінде көзделген басқа күндерде талданады.
ХҚЕС бойынша қорларды есепке алу тану сәтін, құн құрамын және есептен шығару тәсілін айқындауды көздейді. Құнға қолданылатын есеп саясатында қорлардың құнына жатқызылуы негізделген және қорларды ағымдағы күйі мен орналасқан жеріне жеткізуге байланысты шығындар енгізіледі. Әдеттен тыс ысыраптар, сақтау шығыстары және әкімшілік шығындар оларды көрсетудің тиісті тәртібін айқындау үшін жеке талданады.
Қорларды сенімді есепке алу үшін мыналарды қамтамасыз еткен пайдалы:
- бірыңғай номенклатура мен өлшем бірліктерін;
- меншікті қорлар мен үшінші тұлғалардың құндылықтарын ажыратуды;
- қоймалар мен бөлімшелер арасындағы қозғалысты құжаттауды;
- қоймалық және қаржылық есепті тұрақты түрде салыстырып тексеруді;
- баяу айналатын, бүлінген және ескірген позицияларды талдауды;
- қалдықтарды түгендеу нәтижелерімен растауды.
Кезеңді жабу кезінде бухгалтер қорлардың есептік құнын және ұйым оларды сатудан немесе пайдаланудан алуды күтетін соманың есебін талдайды. Есептеу қолжетімді құжаттар мен негізделген алғышарттарға сүйенуге тиіс. Бағалау өзгерген кезде жаңа есептеу мен өзгеріс себептерінің сипаттамасы сақталады.
Опциондарды есепке алу және есептілікті дайындау
ХҚЕС бойынша опциондарды есепке алу тәртібін шарттың атауына қарап қана айқындауға болмайды. Алдымен оның талаптары: мәміле тараптары, базалық актив, есеп айырысу тәсілі, құқықтың немесе міндеттің болуы, орындау талаптары және құралдың экономикалық мақсаты зерделенеді. Опциондар қаржылық мәмілелерде, қызметкерлерге сыйақы беру бағдарламаларында және меншік иелерімен жасалған келісімдерде пайдаланылуы мүмкін. Есепке алу тәртібі нақты шарттың мазмұны мен мәміле мән-жайлары ескеріле отырып айқындалады.
Операцияны көрсеткенге дейін бухгалтер шартты, қосымшаларды, басқару органдарының шешімдерін және құн есебін алуы керек. Егер талаптар күрделі болса, есепке алу шешімін дайындауға қаржылық есептілік, бағалау және құқық саласындағы мамандар қатыса алады. Жұмыс файлында таңдалған тәсіл, бастапқы деректер және құралдың жіктелуіне немесе бағалануына әсер етуі мүмкін факторлар тіркеледі.
ХҚЕС бойынша есепті автоматтандыру кезінде бухгалтерлік жазбалар, талдамалық есеп параметрлері, валюталар, бөлімшелер, деректерді көшіру қағидалары және есептілік нысандарының құрамы тексеріледі. Есептерді қалыптастыру параметрлері мен алгоритмдері пайдаланылатын ақпараттық жүйеге және оның нұсқасына байланысты. Кезеңді жаппас бұрын бухгалтерге параметрлердің қабылданған есеп саясатына сәйкестігін, деректердің толық жүктелуін, дөңгелектеу нәтижелерін және қорытынды көрсеткіштердің тіркелімдермен әрі есептеулермен байланысын тексерген орынды.
2026 жылға ұйым учаскелерге жауапты тұлғалар, есептеулерді тапсыру мерзімдері және бақылау рәсімдері көрсетілген жабу күнтізбесін бекіткені жөн. Операциялардың құрамы мен қолданылатын талаптар ұйымның мәртебесі, қызмет түрі және дайындалатын есептіліктің құрамы ескеріле отырып айқындалады.
Сақтандыру және қайта сақтандыру ұйымдары үшін ҚР СК 2026 жылғы 1 қаңтардан 31 желтоқсанға дейінгі есепті салық кезеңіне арнайы өтпелі қағиданы көздейді. Ол ХҚЕС 17 «Сақтандыру шарттарына» көшуге байланысты жекелеген кірістер мен шегерімдерді тануға, сондай-ақ 2023–2025 жылдардағы белгіленген есептілік бойынша таза пайда мен аудит жүргізілген қаржылық есептілік арасындағы айырмаларға қатысты. Бұл ережелерді Қазақстанның Экспорттық-кредиттік агенттігі де қолданады (ҚР СК 844-бабы).
Жиі қойылатын сұрақтар
ХҚЕС бойынша есеп ХҚЕС бойынша есептілікті дайындаудан несімен ерекшеленеді? — Есеп кезең ішіндегі деректерді жинауды, операцияларды жіктеуді, есептеулер мен бақылауды қамтиды. Есептілік — өңделген ақпараттың қажетті түсіндірмелермен бірге қорытынды түрде ұсынылуы.
ХҚЕС бойынша есепті тек трансформациялау арқылы жүргізуге бола ма? — Егер процесті ұйымдастырудың таңдалған тәсілі түзетулердің толықтығын, бастапқы деректермен түсінікті байланысты және нәтижелерді кезеңдер арасында көшіруді бақылауды қамтамасыз етуге мүмкіндік берсе, компания трансформациялауды қолдана алады. Қабылданған әдіс ішкі рәсімдерде бекітіледі.
ХҚЕС бойынша негізгі құралдардың есебін қалай ұйымдастыру керек? — Есепке алу бірлігін, бастапқы құнның құрамын, пайдалануға дайын болған күнді, пайдалы қызмет мерзімдерін және кейінгі бағалау тәртібін айқындау керек. Маңызды шешімдер, есептеулер және бағалаулардағы өзгерістер құжатталады.
ХҚЕС бойынша қорларды есепке алу кезінде нені тексеру керек? — Қорларға құқықтар, қойма деректерінің толықтығы, құнның құрамы, таңдалған есептен шығару тәсілінің дәйекті қолданылуы және қорларды бағалауға әсер ететін көрсеткіштер тексеріледі. Қалдықтар түгендеу және салыстырып тексеру арқылы расталады.
Басқарушылық есеп әрқашан ХҚЕС бойынша есеппен сәйкес келе ме? — Жоқ. Басқарушылық көрсеткіштер бизнестің ішкі міндеттері үшін қалыптастырылады, сондықтан құрамы, талдамасы және бағалау әдістері бойынша ерекшеленуі мүмкін. Айырмашылықтарды түсіндіріп, тұрақты салыстырып тексерулермен растаған орынды.
Дереккөздер
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 844-бап «Сақтандыру, қайта сақтандыру шарттары бойынша кірістер мен шегерімдер жөніндегі өтпелі ережелер».