ТМККК және МӘМС — Қазақстандағы медициналық көмекті қаржыландырудың әртүрлі жүйелері. ТМККК тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемін, ал МӘМС міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыруды білдіреді. Салық кодексі де ТМККК көрсетуді, мемлекеттің МӘМС жарналарын төлеуін және МӘМС жүйесінде медициналық көмек көрсетуді жеке тұлғаның табысы деп танылмайтын материалдық пайданың жекелеген түрлері ретінде ажыратады (ҚР СК 367-бабы).
Бухгалтер үшін медициналық көмек пен МӘМС бойынша есеп айырысуды дұрыс ажыратудың практикалық маңызы бар. МӘМС аударымдары мен жарналары міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру туралы заңнамаға сәйкес есепке алынады. ҚР СК-нің келтірілген нормалары жұмыскердің табысынан «ТМККК» атауымен жеке ұстап қалуды белгілемейді.
МӘМС және ТМККК: бухгалтер үшін айырмашылығы неде
ТМККК бюджет қаражаты есебінен көрсетілетін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемін білдіреді. Жеке тұлға осындай көмек көрсетілген кезде алатын материалдық пайда оның табысына жатпайды. Осындай салықтық тәсіл МӘМС жүйесінде көрсетілген медициналық көмекке, сондай-ақ міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру туралы заңнамаға сәйкес төленген мемлекеттің МӘМС жарналарына да қолданылады (ҚР СК 367-бабы).
Демек, адамның медициналық көмек алуын жұмыс берушінің оған табыс төлеуімен шатастыруға болмайды. Жалақыны есептеу кезінде бухгалтер жұмыскерге көрсетілген медициналық қызметтердің құнымен емес, заңнамада көзделген МӘМС аударымдары мен жарналарымен жұмыс істейді.
Есепке алу мақсатында МӘМС төлемдерін олардың экономикалық мазмұны бойынша бөлу қажет:
- жұмыс берушінің аударымдары жұмыс берушінің міндеттеріне байланысты төлемдер ретінде есепке алынады;
- жеке тұлғалардың жарналары жұмыс берушінің аударымдарынан бөлек есепке алынады;
- мемлекеттің МӘМС жарналары жеке тұлғаның табысы деп танылмайды (ҚР СК 367-бабы);
- Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорының аударымдар мен жарналарды жинақтау, медициналық қызметтерді сатып алу және заңда белгіленген өзге де функцияларды орындау жөніндегі қызметтері ҚҚС-тан босатылған (ҚР СК 477-бабы).
Қор қызметтерінің ҚҚС-тан босатылуы қордың өз операцияларының салықтық режимін сипаттайды. Ол жұмыс берушінің аударымдар мен жарналарды есептеу қағидаларын алмастырмайды және нақты адамға қолжетімді медициналық көмектің құрамын айқындамайды.
Осылайша, адамның ТМККК немесе МӘМС шеңберінде қандай медициналық көмек алатыны туралы мәселені есеп айырысу мәселесінен ажырату қажет: табыс алушының мәртебесі қандай, төлем төлемдерді есептеу объектісіне жата ма және тиісті міндетті кім орындайды.
МӘМС-ті 200.00 нысанында қалай көрсету керек
200.00 нысанын дайындау кезінде МӘМС-ке қатысты мәліметтерді басқа міндетті төлемдер бойынша көрсеткіштерден бөлу керек. Бухгалтер үшін декларацияның есепті кезеңнің әрбір айы бойынша жалақы есептеу деректеріне және есепке алу тіркелімдеріне сәйкес келуін қамтамасыз ету маңызды.
Көрсеткіштерді мынадай ретпен тексерген жөн:
- табыс алушыны және төлем негізін анықтау;
- жұмыскерлерге төленетін төлемдерді азаматтық-құқықтық сипаттағы шарттар бойынша жеке тұлғаларға төленетін сыйақылардан бөлу;
- жұмыс берушінің аударымдары мен жеке тұлғалардың жарналары сомаларын ажырату;
- есеп айырысу ведомосының айлық деректерін МӘМС тіркелімдерімен салыстыру;
- тоқсан бойынша қорытындының оған кіретін айлардағы көрсеткіштер сомасына сәйкес келетінін тексеру;
- МӘМС төлемдерінің әлеуметтік салықпен және әлеуметтік аударымдармен араласып кетуіне жол бермеу.
Ішкі тексерудің мұндай тәртібі декларацияның әрбір көрсеткішінің пайда болу көзін қадағалауға мүмкіндік береді. Егер жалпы сома төлемдердің бірнеше санатынан қалыптастырылса, тіркелімде жеке тұлғалар, айлар және төлем түрлері бойынша толық жазбасын сақтаған жөн.
Азаматтық-құқықтық сипаттағы шарттар бойынша төлемдерге ерекше назар аудару қажет. Оларды жұмыскерлердің жалақысына қолданылатын баптаулармен автоматты түрде өңдеуге болмайды: алдымен жеке тұлғаның мәртебесін, төлемнің сипатын және салық агентінің тиісті төлем бойынша міндетін анықтау керек.
Декларацияның жалпы ақпараты мен МӘМС бойынша көрсеткіштер бір салық төлеушіге және бір есепті кезеңге қатысты болуға тиіс. Нысанды жіберер алдында ЖСН немесе БСН-ды, есепті тоқсанды, декларация түрін және есепке алу жүйесіндегі сомаларды дайындалған есептілікпен салыстырған пайдалы.
Салық кодексі жеке тұлға үшін медициналық көмектің салықтық мәртебесін бөлек реттейді. ТМККК көрсету, МӘМС жүйесінде медициналық көмек көрсету және мемлекеттің МӘМС жарналарын төлеуі жеке тұлғаның табысы деп танылмайды (ҚР СК 367-бабы). Сондықтан мемлекеттік қолдаудың мұндай түрлерін жұмыс берушінің төлемі ретінде жұмыскердің салық салынатын табысына қосуға болмайды.
МӘМС, ТМККК және бұйрық: 2026 жылы нені тексеру керек
«МӘМС ТМККК бұйрық» сұрауы бойынша алдымен құжаттың реттеу нысанасын анықтау маңызды. Бір нормативтік акт төлемдерді есептеу және аудару тәртібін, екіншісі медициналық көмек көрсету қағидаларын, үшіншісі есептілікті жасау тәртібін белгілеуі мүмкін. Бұйрықтың нөмірін оның нысанасын және қолданыстағы редакциясын ескермей пайдалану дұрыс емес.
Жалақыны есептеу үшін бухгалтерге төлеушілерді, есептеу объектісін, мөлшерлемелерді, шектеулерді, ерекшеліктерді және аударымдар мен жарналарды аудару тәртібін реттейтін нормалар қажет. 200.00 нысанын толтыру үшін тиісті есепті кезеңдегі салық есептілігін жасау тәртібінің қолданыстағы нұсқасы қосымша қолданылады.
Салық кодексі жеке тұлғалардың табыстарына салық салу деңгейінде ТМККК мен МӘМС-тің ажыратылуын растайды: тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемін көрсету, мемлекеттің МӘМС жарналарын төлеуі және МӘМС жүйесінде медициналық көмек көрсету бөлек аталған (ҚР СК 367-бабы).
Денсаулық сақтау ұйымдары үшін көрсетілетін қызметтердің сипаты да маңызды. Егер ҚР СК-де қызмет түрлері мен тиісті табыстардың үлесі бойынша белгіленген талаптар сақталса, заңды тұлға әлеуметтік салада қызметін жүзеге асыратын ұйым деп танылуы мүмкін. Медициналық қызметке лицензиясы бар денсаулық сақтау субъектісінің медициналық қызметтер көрсетуі әлеуметтік саладағы қызметке жатады (ҚР СК 15-бабы).
Медициналық қызметтер көрсету фактісінің өзі әлеуметтік сала ұйымы үшін белгіленген барлық талаптарға сәйкестікті әлі растамайды. Мұндай мәртебені қолдану үшін тиісті қызметтен түсетін табыстың белгіленген үлесін қоса алғанда, ҚР СК 15-бабы талаптарының жиынтығын ескеру қажет.
ҚР СК Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорының аударымдар мен жарналарды жинақтау, денсаулық сақтау субъектілерінен қызметтерді сатып алу және Қазақстан Республикасының заңдарында айқындалған өзге де функцияларды іске асыру жөніндегі қызметтерін ҚҚС-тан бөлек босатады (ҚР СК 477-бабы). Бұл норма қордың дәл осы аталған қызметтеріне қатысты.
Бухгалтер практикада не істеуі керек
Жұмыс барысындағы тексеруді мынадай тәртіппен құруға болады:
- Табыс алушының мәртебесін және төлемнің құжаттық негізін анықтау.
- Төлем түрін және ол қатысты кезеңді белгілеу.
- Жұмыс берушінің аударымдар бойынша міндетін және жарналарды есептеу, ұстап қалу әрі аудару міндетін анықтау.
- Жұмыс берушіге қатысты сомалар мен жеке тұлғаға қатысты сомаларды бөлу.
- Есепті төлем жасалған күні қолданыста болған МӘМС туралы заңнама редакциясымен салыстыру.
- Көрсеткіштердің есепке алу тіркелімдерінде және 200.00 нысанында ай сайын көрсетілуін тексеру.
- Тоқсандық қорытындыларды үш айдағы деректер сомасымен салыстыру.
- Есептің жеке тұлғалар мен төлем түрлері бойынша толық жазбасын сақтау.
Егер ұйым жеке тұлғалармен азаматтық-құқықтық сипаттағы шарттар бойынша жұмыс істесе, мұндай төлемдерді бөлек талдау қажет. Шарттың болуы өздігінен алушының мәртебесін, сыйақының сипатын және табыс төлейтін тұлғаның міндеттерін тексеруді алмастырмайды.
Егер ұйым медициналық қызметтерді өзі көрсетсе және әлеуметтік саладағы қызмет туралы ережелерді қолданса, бухгалтер медициналық қызметке лицензияның болуын, табыстардың құрамын және ҚР СК 15-бабында белгіленген табыс үлесінің сақталуын бақылауы қажет. Тексеруді тиісті салық кезеңінің қорытындысы бойынша есепке алу деректері негізінде жүргізу керек.
ТМККК, МӘМС жүйесіндегі медициналық көмек және мемлекеттің МӘМС жарналарының құны жеке тұлғаның табысына қосылмайды, өйткені мұндай материалдық пайда табыс болып табылмайтын түрлерге тікелей жатқызылған (ҚР СК 367-бабы). Бұл қағиданы бапта көрсетілген көмек пен пайда түрлеріне ғана қолдану керек.
Жиі қойылатын сұрақтар
ТМККК және МӘМС — бір нәрсе ме? — Жоқ. ҚР СК ТМККК көрсетуді, мемлекеттің МӘМС жарналарын төлеуін және МӘМС жүйесінде медициналық көмек көрсетуді бөлек атайды (ҚР СК 367-бабы).
Жалақыдан ТМККК үшін жеке төлем ұстап қалу керек пе? — Жоқ, ҚР СК-нің келтірілген нормалары мұндай атаумен жалақыдан жеке ұстап қалуды белгілемейді. Жұмыскерлермен есеп айырысу кезінде заңнамада көзделген МӘМС аударымдары мен жарналарын ажырату қажет.
Медициналық көмектің құны жеке тұлғаның табысы болып табыла ма? — ТМККК және МӘМС жүйесінде медициналық көмек көрсету жеке тұлғаның табысы деп танылмайды. МӘМС туралы заңнамаға сәйкес төленген мемлекеттің МӘМС жарналары да табысқа жатпайды (ҚР СК 367-бабы).
200.00 нысанындағы МӘМС деректерін қалай тексеру керек? — Нысан көрсеткіштерін ай сайынғы есептермен салыстырып, жұмыс берушінің аударымдары мен жеке тұлғалардың жарналарын бөлек тексеру, содан кейін тоқсандық қорытындыны үш айдағы деректермен салыстыру қажет.
АҚС шарттары бойынша жеке тұлғаларға төленетін төлемдерді қалай есепке алу керек? — Оларды алушының мәртебесін, төлемнің сипатын және салық агентінің міндеттерін ескере отырып, бөлек талдау қажет. Мұндай төлемдерді жұмыскердің жалақысына автоматты түрде теңестіруге болмайды.
Қордың қызметтері ҚҚС-тан босатылған ба? — Иә. Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорының аударымдар мен жарналарды жинақтау, медициналық қызметтерді сатып алу және Қазақстан Республикасының заңдарында айқындалған өзге де функцияларды орындау жөніндегі қызметтері ҚҚС-тан босатылған (ҚР СК 477-бабы).
Медициналық ұйым қай кезде әлеуметтік сала ұйымына жатады? — Ол үшін заңды тұлға ҚР СК 15-бабындағы талаптардың жиынтығына сәйкес келуге тиіс. Атап айтқанда, медициналық қызметтерді медициналық қызметке лицензиясы бар денсаулық сақтау субъектісі көрсетуге, ал тиісті табыстардың үлесі белгіленген өлшемшартқа сай болуға тиіс (ҚР СК 15-бабы).
МӘМС төлемдерін есептеу үшін қандай құжатты пайдалану керек? — Төлемнің тиісті түрін реттейтін, есептеу күні қолданыста болған МӘМС туралы заңнама нормаларын, ал 200.00 нысанын жасау кезінде есепті кезеңдегі салық есептілігін толтырудың қолданыстағы тәртібін де қолдану керек.
Дереккөздер
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі: жеке тұлғаның табысы болып табылмайтын материалдық пайда туралы 367-бап
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі: қаржылық операцияларды ҚҚС-тан босату туралы 477-бап
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі: әлеуметтік салада қызметін жүзеге асыратын ұйымдар туралы 15-бап