2026 жылы Қазақстанда қаржылық есептілік ұйымның санатына қолданылатын стандарттар бойынша жасалады және «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» ҚР Заңында белгіленген тәртіппен ұсынылады; салықтық есепке алу мақсатында қаржылық есептілік деректерін арнайы түзету, атап айтқанда, шығыстарды пропорционалды бөлу әдісін қолданатын бейрезидент заңды тұлға үшін көзделген (ҚР СК 710-бабы).
ҚР-дағы қаржылық есептілік: оны қандай заң реттейді
«Қаржылық есептілік туралы заң», «қаржылық есеп пен есептілік туралы заң» немесе «бухгалтерлік қаржылық есептілік туралы заң» деп іздегенде, Қазақстан Республикасының «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» Заңы туралы сөз болады. Ол бухгалтерлік есепті жүргізуді, қаржылық есептілікті жасауды және ұсынуды, сондай-ақ есепке алу құжаттамасын сақтауды реттейді.
Тәжірибеде жұмыс істейтін бухгалтер үшін Заңның мына нормалары маңызды:
- 15-бап «Қаржылық есептілік» қаржылық есептіліктің құрамын және оған қойылатын жалпы талаптарды белгілейді.
- 17-бап «Шоғырландырылған қаржылық есептілік» еншілес ұйымдары бар ұйымдардың шоғырландырылған есептілікті жасауын реттейді.
- 18-бап «Есепті кезең» жылдық қаржылық есептіліктің есепті кезеңін және жаңадан құрылған ұйымдарға арналған қағидаларды айқындайды.
- 19-бап «Қаржылық есептілікті ұсыну» есептілікті ұсынуға қойылатын талаптарды белгілейді және оны алушыларды айқындайды.
Бұл нөмірлер дәл «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» ҚР Заңына қатысты. Оларды Салық кодексіндегі дәл сондай бап нөмірлерімен шатастыруға болмайды. ҚР СК-де 15-бап әлеуметтік салада қызметін жүзеге асыратын ұйымды тануды реттейді (ҚР СК 15-бабы), 17-бап заңды тұлғаны «Астана Хаб» қатысушыларына жатқызу шарттарын айқындайды (ҚР СК 17-бабы), ал 18-бапта бағалы қағаздарға байланысты ұғымдар қамтылған (ҚР СК 18-бабы).
Қаржылық есептілік стандарттары: ҚЕХС немесе ҰҚЕС
Қазақстанда қаржылық есептілік тиісті ұйым санаты үшін заңнамада қолданылуы көзделген стандарттар бойынша жасалады:
- Қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттарын (ҚЕХС) бұл «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» ҚР Заңында тікелей көзделген ұйымдар қолданады.
- Ұлттық қаржылық есептілік стандартын (ҰҚЕС) заңнама осы стандарт бойынша есеп жүргізуге және есептілік жасауға рұқсат ететін субъектілер қолданады.
- Шағын және орта бизнес кәсіпорындарына арналған ҚЕХС-ты тиісті санаттағы ұйымдар заңнамада белгіленген жағдайларда қолданады.
Қолданылатын стандарт түсім мөлшері немесе жұмыскерлер саны бойынша ғана айқындалмайды. Бухгалтер кәсіпкерлік субъектісінің санатын, ұйымдық-құқықтық нысанын, ұйымның мәртебесін және жекелеген қызмет түрлеріне қойылатын арнайы талаптарды ескереді. Есеп жүргізу мен есептілік жасаудың қабылданған тәсілдері қолданылатын стандарт шегінде есеп саясатында бекітіледі.
«Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» ҚР Заңына сәйкес бухгалтерлік есеп жүргізбейтін және қаржылық есептілік жасамайтын дара кәсіпкерлер үшін жеке норма көзделген. ҚР СК 725-бабы олар үшін салықтық есепке алуда кірістерді танудың ерекшеліктерін, оның ішінде тауарларды өткізуден түсетін кірісті тану шарттарын және жұмыстарды орындау мен қызметтер көрсетуден түсетін кірісті тану тәртібін белгілейді (ҚР СК 725-бабы). Бұл қағида дәл осы бапта көрсетілген талапқа сай келетін ЖК-ге қолданылады.
Ұйымның қаржылық есептілігі: оның құрамына не кіреді
Ұйымның қаржылық есептілігі өзара байланысты нысандар жиынтығын білдіреді. Заңда көзделген құрамға мыналар кіреді:
- бухгалтерлік баланс;
- пайдалар мен залалдар туралы есеп;
- ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп;
- капиталдағы өзгерістер туралы есеп;
- түсіндірме жазба.
Жекелеген ұйымдар үшін есептіліктің құрамы мен оны ресімдеу тәртібі қолданылатын стандарттарда және нормативтік құқықтық актілерде нақтыланады. Сондықтан бухгалтер ұйымның санаты мен салалық мәртебесін ескере отырып, есепті күнге қолданыста болатын нысандар мен қағидаларды пайдаланады.
Қаржылық есептілік бухгалтерлік есеп деректері негізінде жасалады. Жылдық нысандарды қалыптастыру алдында бастапқы құжаттардың толықтығы, түгендеу нәтижелері, контрагенттермен және бюджетпен есеп айырысулар, қалдықтардың дұрыстығы және есепті кезеңнің жабылуы тексеріледі. Анықталған алшақтықтар бухгалтерлік есепте түзетіледі, содан кейін есептіліктің тиісті көрсеткіштері қайта қалыптастырылады.
Қаржылық есептілікке заңнамаға және ұйымның құжаттарына сәйкес тиісті өкілеттіктер мен жауапкершілік жүктелген тұлғалар қол қояды. Жинақты дайындау кезінде бухгалтер барлық міндетті қолдардың болуын және ұйым ішінде белгіленген келісу мен бекіту тәртібінің сақталуын тексеруі керек.
Салық кодексі жекелеген арнайы жағдайларда қаржылық есептілік деректерін пайдаланады. Мысалы, егер Қазақстандағы және резиденттік еліндегі салықтық кезеңдердің ұзақтығы не басталу және аяқталу күндері сәйкес келмесе, бейрезидент заңды тұлға тұрақты мекеменің басқарушылық және жалпы әкімшілік шығыстарын есептеу үшін пайдаланылатын қаржылық есептілік деректерін түзетеді. Түзету белгіленген түзету коэффициентін қолдану арқылы жүргізіледі (ҚР СК 710-бабы).
Шоғырландырылған қаржылық есептілік
Еншілес ұйымдары бар ұйым өзінің қаржылық есептілігімен қатар заңнама мен қолданылатын стандарттардың талаптарына сәйкес шоғырландырылған қаржылық есептілікті жасайды және ұсынады. Онда топтың қаржылық көрсеткіштері бірыңғай экономикалық субъектінің көрсеткіштері ретінде көрсетіледі.
Шоғырландыру кезінде бас және еншілес ұйымдардың көрсеткіштері қолданылатын стандарттың қағидалары бойынша біріктіріледі. Топішілік қалдықтар мен операциялар алып тасталады, ал бақыланбайтын қатысушылардың үлестері туралы ақпарат стандартта көзделген тәртіппен көрсетіледі және ашып көрсетіледі.
Егер ұйым топ құрамына кірсе, шоғырландырылған есептілікті уақтылы жасау үшін мыналарды алдын ала келіскен орынды:
- елеулі операциялар мен баптар бойынша бірыңғай есеп саясатын;
- есептілік пакеттерін ұсыну форматы мен кестесін;
- салыстырып тексеруге арналған топішілік операциялар мен қалдықтардың тізбесін;
- топ қатысушыларының деректері арасындағы алшақтықтарды түзету тәртібін;
- топ туралы ақпаратты ашып көрсету үшін қажетті түсіндірмелер тізбесін.
Қаржылық есептілік депозитарийі: кім және қалай тапсырады
Қаржылық есептілік депозитарийі — заңнамада тиісті субъектілер тобына енгізілген ұйымдар қаржылық есептілікті және көзделген өзге де құжаттарды ұсынатын электрондық деректер базасы. Бухгалтерлік есепті жүргізу міндетінің болуы ұйымның барлық жағдайда есептілікті депозитарийге ұсынуға міндетті екенін өздігінен білдірмейді: міндетті субъектілер шеңбері заңнамада айқындалады.
«Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» ҚР Заңының 19-бабы қаржылық есептілікті ұсынуды реттейді. Ұсынылатын құжаттардың құрамы, адресат, міндетті орындау тәсілі мен мерзімі ұйымның санаты мен мәртебесі, сондай-ақ есептілікті депозитарийге ұсынудың қолданыстағы қағидалары ескеріле отырып айқындалады.
Бухгалтердің іс-қимыл тәртібі:
- Ұйымның санаты мен мәртебесін, сондай-ақ есептілікті қаржылық есептілік депозитарийіне ұсыну міндетінің бар-жоғын айқындаңыз.
- Дәл осы ұйымға қолданылатын есепті кезеңді, құжаттар құрамын, адресатты және ұсыну мерзімін белгілеңіз.
- Қолданылатын стандарттар бойынша қаржылық есептілікті қалыптастырып, өзара байланысты көрсеткіштерге ішкі тексеру жүргізіңіз.
- Заңнамада және ұйымның құжаттарында көзделген тәртіппен есептілікке қол қоюды және оны бекітуді қамтамасыз етіңіз.
- Егер ұйым міндетті аудиттен өтуге жатса, аудиторлық есепті дайындауды және оны ұсынуға қойылатын талаптарды орындауды жұмыс кестесіне енгізіңіз.
- Құжаттарды белгіленген тәсілмен жіберіп, олардың қабылданғаны туралы растауды сақтаңыз.
Қаржылық есептілікті салықтық есептілікпен шатастыруға болмайды. Салықтық есептілік қағаз жеткізгіште немесе электрондық құжат нысанында ұсынылады. Электрондық түрде ұсыну веб-қосымша, салықтық мобильді қосымша не салық органының ақпараттық жүйесіне қосылған сыртқы ақпараттық жүйелер арқылы жүзеге асырылады. Салықтық есептілік нысандарын, оларды жасау жөніндегі түсіндірмелерді және ұсыну тәртібін уәкілетті орган белгілейді (ҚР СК 115-бабы).
Бұрын ұсынылған мәліметтерге өзгерістер мен толықтырулар қосымша салықтық есептілік және (немесе) хабарлама бойынша салықтық есептілік арқылы енгізіледі. Сома өзгерген кезде нақты сома мен бұрын көрсетілген соманың арасындағы айырма, ал өзге мән өзгерген кезде жаңа мән көрсетіледі. ҚР СК 116-бабы қосымша салықтық есептілікті ұсынуға болмайтын жағдайларды да белгілейді (ҚР СК 116-бабы).
Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақстанда қаржылық есептілікті қандай заң реттейді? — «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» ҚР Заңы. Есептіліктің құрамы осы Заңның 15-бабында белгіленген, шоғырландырылған есептілік 17-баппен, есепті кезең 18-баппен, ал есептілікті ұсыну 19-баппен реттеледі. ҚР СК-дегі аттас баптар басқа мәселелерді реттейді.
Қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттарын қолдану міндетті ме? — ҚЕХС заңнамада тиісті санатқа тікелей жатқызылған ұйымдар үшін міндетті. Қалған ұйымдар өз мәртебесі мен белгіленген талаптарды ескере отырып, ҰҚЕС-ты, шағын және орта бизнес кәсіпорындарына арналған ҚЕХС-ты не ҚЕХС-ты қолданады.
Қаржылық есептілік депозитарийі деген не? — Бұл қаржылық есептіліктің электрондық деректер базасы. Оған құжаттарды заңнамада осындай міндет жүктелген ұйымдар өздері үшін белгіленген құрамда және тәртіппен ұсынады.
Шоғырландырылған қаржылық есептілікті кім жасайды? — Еншілес ұйымдары бар ұйым өзінің қаржылық есептілігімен қатар шоғырландырылған есептілікті жасайды. Топтың көрсеткіштері қолданылатын стандарттардың қағидалары бойынша біріктіріледі.
Қаржылық және салықтық есептілік бір нәрсе ме? — Жоқ. Қаржылық есептілік «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» ҚР Заңы және қолданылатын стандарттар бойынша жасалады. Салықтық есептілікті ұсыну оны салық төлеушінің тапсыруын, салық органының қабылдауын, өзгерістер мен толықтырулар енгізуді, сондай-ақ ұсынуды тоқтата тұру мен қайта бастауды қамтиды (ҚР СК 115-бабы). Бұрын ұсынылған мәліметтерді өзгерту бөлек реттеледі (ҚР СК 116-бабы).