2026 жылы бухгалтерлік амортизация бухгалтерлік есеп қағидалары бойынша, ал салықтық амортизациялық аударымдар ҚР СК қағидалары бойынша есептеледі: КТС мақсаттары үшін актив алдымен тіркелген актив деп танылады, содан кейін тиісті салықтық топқа жатқызылып, Кодексте көзделген шектерде салық төлеуші белгілеген норма қолданылады (ҚР СК 275, 280-баптары). Сондықтан бухгалтерлік амортизация сомасы мен салықтық шегерім әртүрлі болуы мүмкін.
Қазақстандағы негізгі құралдардың амортизациясы: неден бастау керек
Амортизацияны есептеуді бастамас бұрын объектінің бухгалтерлік есепте негізгі құрал деп танылғанына көз жеткізу, ал КТС мақсаттары үшін оның тіркелген активтерге жататынын анықтау қажет. Тіркелген активтерге, атап айтқанда, бухгалтерлік есепке алу кезінде қолданылатын стандарттарға сәйкес кіріске алынған және есепті немесе болашақ кезеңдерде кіріс алуға бағытталған қызметте пайдалануға арналған негізгі құралдар жатады (ҚР СК 275-бабы). Жабдықты, жиһазды, автокөлікті немесе өзге мүлікті сатып алу фактісінің өзі оны бухгалтерлік және салықтық есепке алу тәртібін әлі айқындамайды.
Бухгалтерлік есептегі бастапқы құн сатып алу бағасын ғана емес, қолданылатын бухгалтерлік есеп стандарттарына сәйкес есепке алынатын тікелей байланысты шығындарды да қамтуы мүмкін. Мұндай шығындардың құрамы нақты операцияға және қабылданған есеп саясатына қарай айқындалады. Ағымдағы шығыстарды активтің құнына автоматты түрде қосуға болмайды: шығындардың әрбір түрі бойынша оның мазмұны мен объектіні сатып алуға, жасауға немесе пайдалануға дайындауға байланысын анықтау қажет.
Объектіні пайдалануға бергенге дейін мыналарды ресімдеу ұсынылады:
- активтің келіп түсуін және қабылдануын растайтын құжат;
- түгендеу нөмірін беру;
- пайдалану орны және жауапты тұлға;
- бастапқы құн;
- пайдалы қызмет мерзімі;
- таңдалған амортизация әдісі;
- егер айқындалса, жою құны;
- объектінің пайдалануға дайын болған күні.
Бухгалтерлік есепте негізгі құралдардың амортизациясын есептеу тек төлем жасалған немесе жүкқұжат алынған күнмен емес, қолданылатын есеп қағидаларына сәйкес активтің мақсаты бойынша пайдалануға дайын болған кезімен байланыстырылады. Егер объект жеткізілгенімен, монтаждауды, баптауды немесе өзге де дайындықты қажет етсе, оның пайдалануға дайын болған күнін анықтап, құжаттармен растау қажет.
Салықтық есепке алу үшін тіркелген активтің келіп түскен немесе шығып қалған күнін және оның салықтық топқа тиесілігін бөлек анықтау маңызды. Объектінің бухгалтерлік карточкасы мәліметтерді жинауға көмектеседі, алайда салықтық есеп ҚР СК қағидалары бойынша жүргізіліп, тіркелген активтерді есепке алудың салықтық тіркелімінде көрсетіледі (ҚР СК 275, 280-баптары).
Негізгі құралдардың амортизация нормалары және пайдалану мерзімі
«Негізгі құралдардың амортизация нормалары» деген сұрау әртүрлі көрсеткіштерге қатысты болуы мүмкін. Бухгалтерлік есепте амортизация мөлшері амортизацияланатын құн, пайдалы қызмет мерзімі және таңдалған әдіс ескеріле отырып айқындалады. КТС бойынша салықтық есепте дербес қағидалар қолданылады: ҚР СК сәйкес есептелген тіркелген активтер бойынша амортизациялық аударымдар шегерімге жатады (ҚР СК 280-бабы).
Бухгалтерлік есептегі пайдалы қызмет мерзімі активті күтілетін пайдалану негізінде айқындалады. Бұл ретте жұмыстың болжамды қарқындылығы, өнімділігі, ауысымдылығы, техникалық ресурсы, пайдалану жағдайлары, моральдық тозуы, жөндеу саясаты және объектіні пайдалануға қойылатын заңдық шектеулер ескеріледі. Шешімді техникалық құжаттамамен, мамандардың қорытындысымен немесе ішкі комиссияның шешімімен растаған орынды.
Егер активті пайдалану жөніндегі күтулер өзгерсе, бухгалтер қолданылатын бухгалтерлік есеп қағидаларына сәйкес мерзімді, әдісті немесе жою құнын қайта қарау қажеттілігін бағалайды. Қайта қараудың негіздері мен нәтижелерін құжаттап, дәйекті түрде көрсету қажет. Көрсеткіштерді тек шығыстардың қалаған сомасын алу үшін өзгертуге болмайды.
«Негізгі құралдардың амортизациялық тобы» терминінің салықтық есеп үшін нақты мәні бар. I топтың объектілері әрбір объект бойынша, ал II, III және IV топтардың тіркелген активтері тиісті топ бойынша тұтастай есепке алынады. Амортизациялық аударымдар салық төлеуші салықтық тіркелімде белгілеген норманы I топ объектісінің немесе тиісті топтың салықтық кезең соңындағы құндық балансына қолдану арқылы есептеледі (ҚР СК 280-бабы).
| Топ | Тіркелген активтер | Шекті норма |
| I | Мұнай және газ ұңғымаларын, сондай-ақ беру құрылғыларын қоспағанда, ғимараттар мен құрылыстар | 10% |
| II | Мұнай-газ өндіру машиналары мен жабдықтарын, сондай-ақ компьютерлер мен ақпаратты өңдеуге арналған жабдықтарды қоспағанда, машиналар мен жабдықтар | 25% |
| III | Компьютерлер, бағдарламалық қамтамасыз ету және ақпаратты өңдеуге арналған жабдықтар | 40% |
| IV | Кодексте аталған ұңғымаларды, беру құрылғыларын және мұнай-газ өндіру жабдықтарын қоса алғанда, басқа топтарға енгізілмеген тіркелген активтер | 15% |
Көрсетілген нормалар шекті болып табылады: салық төлеуші қолданылатын норманы салықтық тіркелімде белгілейді, бірақ ол тиісті топ үшін белгіленген шектен аспауға тиіс (ҚР СК 280-бабы). Бухгалтерлік сыныптама мен пайдалы қызмет мерзімдерін салықтық есепке механикалық түрде көшіруге болмайды.
Ұзақ мерзімді активтердің барлығы бірдей КТС мақсаттары үшін амортизацияланбайды. Амортизациялауға жатпайтын активтерге, атап айтқанда, жер учаскелері, аяқталмаған құрылыс объектілері, орнатылмаған машиналар мен жабдықтар, инвестициялық алтын, сондай-ақ Кодексте көзделген, қызмет ету мерзімі бір жылдан асатын және тіркелген активтерге немесе қорларға жатпайтын активтер жатады (ҚР СК 254-бабы).
Амортизацияны есептеу: негізгі әдістер және есепті тексеру
Бухгалтерлік амортизация әдісі объектіден экономикалық пайдаларды тұтынудың болжамды сипаты және қолданылатын есеп стандарттарының талаптары ескеріле отырып таңдалады. Іс жүзінде амортизацияланатын құнды біркелкі бөлу, азаятын база әдістері және өнім көлеміне немесе орындалған жұмыстарға байланысты әдістер қолданылады. Таңдалған тәсіл есеп саясатында бекітіліп, дәйекті түрде қолданылады.
Пайдалар біркелкі тұтынылған кезде амортизацияланатын құнды пайдалану мерзімі ішінде дәйекті түрде есептен шығаруды қамтамасыз ететін әдіс қолайлы. Егер объектіні пайдалану нақты шығарылым көлеміне немесе орындалған жұмысқа байланысты болса, есеп сенімді түрде айқындалатын өндірістік көрсеткішке негізделуі мүмкін. Таңдау нақты объектіні немесе біртекті объектілер тобын пайдалану сипатына сәйкес келуге тиіс.
Есептеуді тексеру үшін бухгалтерге мына қысқаша бақылау тізімінен өту пайдалы:
- объект бар, есепке қабылданған және пайдалануға дайын;
- бастапқы құн құжаттармен расталған;
- амортизацияланатын құн қабылданған бағалау ескеріле отырып есептелген;
- мерзім мен әдіс бекітіліп, есеп жүйесінде көрсетілген;
- есептеуді бастау күні дұрыс айқындалған;
- шығыстар тиісті шоттарға немесе есеп объектілеріне жатқызылған;
- жаңғырту, қайта бағалау, құнсыздану және шығып қалу бөлек есепке алынған;
- салықтық есеп үшін топ, құндық баланс және норма айқындалған;
- бухгалтерлік және салықтық есептер араластырылмаған.
Амортизацияны құнсызданудан және баланстық құнның басқа өзгерістерінен бөлек қарастырған жөн. Жөндеу, кейінгі шығындар, ішінара жою, қайта бағалау және толық шығып қалу қолданылатын есеп қағидалары бойынша дербес бағалауды талап етеді. Объектіні табиғи немесе моральдық тозуына байланысты есептен шығарған кезде ресімделген бастапқы құжаттардың негізінде оның құнын, жинақталған амортизациясын және шығып қалу нәтижесін дұрыс көрсету қажет.
Салықтық есепте амортизациялық аударымдар салықтық кезеңнің соңында айқындалады. I топ үшін есеп әрбір объект бойынша, ал II, III және IV топтар үшін топтың құндық балансы бойынша жүргізіледі. Бұл жекелеген түгендеу объектілері бойынша бухгалтерлік есептеуден түбегейлі ерекшеленеді және есептің екі түрі арасындағы айырмашылықтардың бір бөлігін түсіндіреді (ҚР СК 280-бабы).
1С-тегі негізгі құралдар мен амортизация
Нақты әрекеттер бағдарламаның конфигурациясы мен релизіне байланысты, бірақ есеп негізгі құрал карточкасын дұрыс толтырудан басталады. Есепке қабылдау күнін, бөлімшені, жауапты тұлғаны, есеп шотын, амортизация параметрлерін және шығыстарды көрсету тәсілін тексеру қажет. Бір деректемедегі қате әрбір кезең жабылған сайын қайталануы мүмкін.
Нәтижені бақылау үшін, егер пайдаланылатын конфигурацияда көзделсе, 1С бағдарламасының «НҚ және МЕА» бөліміндегі «Кезең ішіндегі НҚ амортизациясының ведомосы (бухгалтерлік есеп)» есебін пайдалануға болады. Есеп объектілердің құнын, жинақталған амортизацияны және таңдалған кезеңдегі есептеуді салыстыруға мүмкіндік береді.
Егер негізгі құрал табиғи немесе моральдық тозу салдарынан шығып қалса не төтенше жағдайларға байланысты жойылса, типтік конфигурацияда «НҚ есептен шығару» құжаты «НҚ және МЕА» — «НҚ есептен шығару» бөлімінде қолданылады. Құжатты өткізер алдында шығып қалу күнін, қалдық құнды, жинақталған амортизацияны, есептен шығару себебін және бастапқы құжаттар жиынтығын тексеру маңызды.
Есеп пен күтілетін сома арасында айырмашылық болған кезде алдымен карточка параметрлері, пайдалануға дайын болған күн, орындалған регламенттік операциялар және шығыстарды көрсету тәсілі тексеріледі. Содан кейін амортизация ведомосы тиісті шоттар бойынша айналымдармен салыстырылады. Салықтық нәтиже тіркелген активтердің салықтық тіркелімімен қосымша салыстырылады, өйткені нормалар мен есептеу базасы КТС мақсаттары үшін бөлек белгіленген (ҚР СК 280-бабы).
Себебін анықтамай нәтижені қолмен жасалатын операция арқылы түзету қауіпті: қате баптау келесі кезеңдерге де әсер етуі мүмкін. Алдымен айырмашылықтың объектінің бастапқы деректеріне, бухгалтерлік есептеуге, шығыстарды көрсетуге немесе салықтық сыныптамаға қатысты екенін анықтап, содан кейін есептің тиісті учаскесіне түзету енгізу қажет.
Жиі қойылатын сұрақтар
Негізгі құралдардың амортизациясы қашан басталады? — Бухгалтерлік есепте қолданылатын есеп қағидаларына сәйкес объектінің мақсаты бойынша пайдалануға дайын болған кезі негізге алынады. Салықтық есеп үшін тіркелген активті тану қағидалары, оның тобы және құндық балансы бөлек ескеріледі (ҚР СК 275, 280-баптары).
Барлық негізгі құралдар үшін бірдей мерзім белгілеуге бола ма? — Объектілердің сипаттамаларын ескермей белгіленген бірыңғай мерзім бухгалтерлік көрсеткіштерді бұрмалауы мүмкін. Пайдалы қызмет мерзімі әрбір объектіні немесе біртекті топты күтілетін пайдалану негізінде айқындалып, қабылданған шешім құжатталады.
ҚР-да бухгалтерлік амортизация салықтық амортизациямен сәйкес келе ме? — Міндетті емес. Салықтық есепте II, III және IV топтар топтың құндық балансы бойынша, I топ әрбір объект бойынша амортизацияланады, ал нормаларды салық төлеуші ҚР СК көзделген шектерде белгілейді (ҚР СК 280-бабы). Бухгалтерлік есепте қолданылатын стандарттар мен есеп саясаты бойынша айқындалған параметрлер пайдаланылады.
1С-те негізгі құралдардың амортизациясын қалай тексеруге болады? — Қажетті кезең үшін НҚ амортизациясының ведомосын қалыптастырып, объектілердің карточкаларын тексеріңіз және есептелген соманы шоттар бойынша айналымдармен салыстырыңыз. КТС мақсаттары үшін деректерді тіркелген активтердің салықтық тіркелімімен бөлек салыстырыңыз.
Пайдалану мерзімі бір жылдан асатын объектілердің барлығы салықтық есепте амортизациялана ма? — Жоқ. Алдымен активтің ҚР СК 275-бабы бойынша тіркелген активтерге жататынын анықтау қажет. Жер учаскелері, аяқталмаған құрылыс, орнатылмаған машиналар мен жабдықтар және Кодексте аталған басқа да активтер амортизациялауға жатпайтын активтерге жатады (ҚР СК 254-бабы).
2026 жылы негізгі құралдардың амортизациясы кезінде нені ескеру керек? — Объектінің бухгалтерлік есепте танылуын, оның пайдалануға дайындығын, амортизация мерзімі мен әдісін тексеріңіз. КТС үшін объектінің тіркелген актив болып табылатынын, топтың дұрыс таңдалғанын, құндық баланстың қалыптастырылғанын және ҚР СК 280-бабында белгіленген шектерде норманың белгіленгенін анықтаңыз.