2026 жылы Қазақстандағы ҚҚС-тың стандартты мөлшерлемесі 16% құрайды. Нақты операция бойынша бухгалтер есептеу тәртібін оның мазмұны мен айналым күніне қарай айқындайды, ал жекелеген өтпелі жағдайларда ҚР СК-нің арнайы нормаларын ескереді: мысалы, 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған ҚҚС-тың асып кеткен сомасын қайтару туралы талаптар бұрынғы кодекс бойынша қаралады (ҚР СК 833-бабы).
Есептелуге тиіс ҚҚС мөлшері неге байланысты
Есептеу үшін шарт сомасы мен 16% стандартты мөлшерлемені ғана білу жеткіліксіз. Алдымен бухгалтер операцияның мазмұнын, оны көрсету күнін және салық есептелетін соманы айқындауы қажет. Содан кейін тараптардың құжаттары мен шарт талаптарын, соның ішінде ҚҚС-тың бағаға кіретіні не кірмейтіні туралы нұсқауды тексеру керек.
Операцияны талдау кезінде бухгалтер мыналарды тексереді:
- сатушы мен сатып алушының мәртебесін;
- өнім берушінің ҚҚС бойынша тіркеу есебіне қойылуын;
- өткізілетін тауардың, жұмыстың немесе көрсетілетін қызметтің түрін;
- өткізу орнын;
- айналым жасалған күнді;
- ҚР СК-де көзделген босатудың немесе арнайы тәртіптің болуын;
- операцияның импорттық немесе ішкі сипатын;
- шарттың баға туралы талабын: ҚҚС-пен немесе ҚҚС-сыз.
Сондықтан «ҚҚС неше пайыз?» деген жалпы сұраққа 2026 жылға арналған жауап — 16%. Алайда нақты мәміле бойынша салық сомасы операцияның өзін талдағаннан кейін есептеледі. Жеткізілімнің мазмұны мен оны ресімдеу талаптарын ескермей, стандартты мөлшерлемені құжаттың кез келген жолына механикалық түрде қолдануға болмайды.
Салық кодексінің нормасы қаралып отырған мәселенің мәніне қарай таңдалады. 2026 жылғы қағидаларға көшу, ҚҚС-тың асып кеткен сомасын қайтару және бұрын жасалған инвестициялық келісімдердің талаптарын сақтау туралы ережелер әртүрлі жағдайларды реттейді. Мысалы, ҚР СК-нің 833-бабы дәл 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін берілген ҚҚС-тың асып кеткен сомасын қайтару туралы өтініштер мен талаптарға қатысты және ағымдағы өткізу үшін мөлшерлеме белгілемейді.
Баға құрамындағы және бағадан тыс ҚҚС-ты қалай есептеуге болады
Егер шарттық баға ҚҚС-сыз көрсетілсе, салық салық салынатын базадан қолданылатын мөлшерлеме бойынша есептеліп, құнға қосылады. 2026 жылы стандартты мөлшерлеме бойынша салық салынатын операция үшін жалпы есептеу тәртібі мынадай:
ҚҚС = салық салынатын база × 16%.
Төленуге тиіс қорытынды сома салықсыз құннан және есептелген ҚҚС-тан құралады. Баға туралы талапты шарттың салықтар, есеп айырысу тәртібі және құжаттарды ресімдеу туралы ережелерімен бірге қарастырған жөн.
Егер баға ҚҚС-пен көрсетілген болса, салық 16% мөлшерлемені ескере отырып, есептеу әдісімен бөлініп шығарылады. Есептеу алдында бухгалтер көрсетілген соманың стандартты мөлшерлеме қолданылатын операцияға жататынына, ал шартта бағаның шынымен ҚҚС-ты қамтитыны белгіленгеніне көз жеткізуі қажет. Ескі үлгідегі немесе бұрын ресімделген құжаттағы мөлшерлемені пайдалану салық сомасын да, ҚҚС-сыз өткізу құнын да бұрмалауы мүмкін.
Іс жүзінде есептеуді мынадай тәртіппен тексеру ыңғайлы:
- Шарттың баға, салықтар және есеп айырысу туралы талаптарын оқу.
- ҚҚС есептелетін соманы айқындау.
- Тиісті операция жасалған күндегі салық салу тәртібін белгілеу.
- Егер операцияға 2026 жылғы стандартты мөлшерлеме бойынша салық салынса, 16% мөлшерлемені қолдану.
- Арифметикалық есеп пен дөңгелектеуді тексеру.
- Нәтижені бастапқы және электрондық құжаттармен салыстыру.
- Операцияның есепке алу мен салық есептілігінде көрсетілуін тексеру.
Егер бір құжатта салық салу тәртібі әртүрлі позициялар болса, олар бөлек талданады. Құжаттың жалпы сомасының өзі барлық жол бойынша есептеудің бірдей орындалуға тиіс екенін растамайды. Бағаның шартта қалай тұжырымдалғанына және есепке алу құжаттарына қалай көшірілгеніне ерекше назар аудару қажет.
2026 жылы ҚҚС қанша және бухгалтер нені тексеруі керек
2026 жылы ҚҚС-тың стандартты мөлшерлемесі 16% құрайды. Операцияны ресімдеу кезінде бухгалтердің тиісті кезеңде қолданылатын қағидаларды қолдануы және өтініш, талап, шарт немесе келісім 2026 жылғы 1 қаңтарға дейінгі кезеңге қатысты болса, өтпелі ережелерді бөлек ескеруі маңызды.
Құжатты өткізер алдында бухгалтер мыналарды тексергені жөн:
- операция күнін және оны көрсету кезеңін;
- шарттың баға және ҚҚС-ты қосу туралы талаптарын;
- операция бойынша бастапқы және электрондық құжаттарды;
- өнім беруші мен сатып алушының деректемелерін;
- стандартты немесе көзделген өзге тәртіпті қолдану негізін;
- бұрын берілген өтініштерге немесе жасалған келісімдерге қатысты өтпелі талаптардың болуын;
- бухгалтерлік есептің ресімделген құжаттарға сәйкестігін.
ҚҚС-тың асып кеткен сомасын қайтару туралы талаптарға жеке өтпелі қағида қолданылады. Егер салықтық өтініш немесе талап 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылса, ол 2017 жылғы 25 желтоқсандағы Салық кодексінде белгіленген тәртіппен және мерзімдерде қаралады (ҚР СК 833-бабы). Бұл норма 2026 жылғы операциялар бойынша ҚҚС-тың стандартты мөлшерлемесін айқындауға емес, бұрын берілген құжаттарды қарауға қатысты.
Кейбір инвестициялық қатынастар үшін де ерекше реттеу көзделген. 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған инвестициялық келісімшарттар негізінде іске асырылатын инвестициялық басым жобалар бойынша белгіленген жағдайларда келісімшартта көзделген талаптар оның қолданылу мерзімі аяқталғанға дейін сақталады. Осы күнге дейін Қазақстан Республикасының Үкіметімен жасалған инвестициялық міндеттемелер туралы келісімдер үшін салық заңнамасының тұрақтылығына кепілдік сақталады (ҚР СК 837-бабы).
2026 жылғы 1 қаңтарға дейін уәкілетті мемлекеттік органмен жасалған инвестициялар туралы келісімдер бойынша салық салу және салық заңнамасының тұрақтылығына кепілдік беру бөлігінде келісім талаптары оның қолданылу мерзімі аяқталғанға дейін сақталады (ҚР СК 838-бабы). Сондықтан мұндай келісімнің болуын бөлек талдау қажет: 16% мөлшерлеме туралы стандартты жауап нақты инвестициялық жоба үшін сақталған талаптарды тексеруді алмастырмайды.
Әдеттегі жағдайда бұрын жасалған, бірақ 2026 жылы орындалатын шартты баға және ҚҚС-ты ресімдеу тәртібі тұрғысынан тексеру керек. «Баға ҚҚС-ты қамтиды» деген тұжырым жеткізілім құны мен салық сомасын бірмәнді айқындауға мүмкіндік беруі тиіс. Егер шарт ҚР СК-нің 837 немесе 838-баптарының қолданысына жататын инвестициялық жобаға немесе келісімге қатысты болса, сақталған салық талаптары қосымша ескеріледі.
1С жүйесінде кіріс ҚҚС-ты қалай тексеруге болады
Тауарлар мен көрсетілетін қызметтер келіп түскен кезде кіріс ҚҚС сомасы шартпен, өнім берушінің бастапқы және электрондық құжаттарымен салыстырылады. Есепке алу жүйесінде құжаттың күнін, контрагентті, шартты, номенклатураны, позициялардың құнын, таңдалған мөлшерлемені және салықтың бағаға қосылғаны туралы белгіні тексеру қажет.
Құжаттың атауы, деректемелер құрамы және пәрмендердің орналасуы пайдаланылатын конфигурацияға және оның нұсқасына байланысты. Сондықтан операцияны ақпараттық базаның тауарларды, жұмыстарды немесе көрсетілетін қызметтерді сатып алуды тіркеуге арналған бөлімінде ресімдеп, толтырылған мәліметтерді өнім берушінің құжаттарымен салыстыру керек.
Есепке алу құжатында ҚҚС сомасының көрсетілуінің өзі оның дұрыс көрсетілгенін растамайды. Бухгалтер есепті операция талаптарымен және құжаттармен салыстырып, 2026 жылы стандартты тәртіппен салық салынатын операция үшін 16% мөлшерлемені, есептеу базасын және қорытынды сомаларды тексеруі қажет. Күндегі, бағадағы, мөлшерлемедегі немесе ҚҚС-тың бағаға қосылуы белгісіндегі қате бағдарламаның арифметикалық есебі дұрыс болғанның өзінде есепке алу тіркелімдері мен салық есептілігіне әсер етуі мүмкін.
Егер өнім берушінің құжаты 2026 жылға дейінгі кезеңге қатысты болса, деректердің бағдарламаға 2026 жылы енгізілгеніне ғана сүйеніп, оны 16% мөлшерлеме бойынша автоматты түрде қайта есептеуге болмайды. Алдымен бухгалтер операцияның кезеңі мен мазмұнын айқындайды, содан кейін қолданылған тәртіпті құжаттармен салыстырады. 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін берілген ҚҚС-тың асып кеткен сомасын қайтару туралы талаптарға ҚР СК-нің 833-бабындағы өтпелі қағида қосымша қолданылады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақстанда ҚҚС неше пайыз? — 2026 жылы Қазақстандағы ҚҚС-тың стандартты мөлшерлемесі 16% құрайды. Нақты операция бойынша есептеу үшін оның салық салу тәртібін және салық есептелетін соманы да айқындау қажет.
2026 жылы ҚҚС қанша? — Стандартты мөлшерлеме бойынша салық салынатын операцияларға 16% қолданылады. Өтпелі жағдайлар және инвестициялық келісімшарттардың немесе келісімдердің сақталған талаптары бөлек талданады (ҚР СК 837, 838-баптары).
ҚҚС-тың шарт сомасына қосылғанын қалай түсінуге болады? — Шарттың баға, салықтар және есеп айырысу туралы ережелерін зерделеу қажет. Тұжырымдамада құнның ҚҚС-пен көрсетілгені немесе салықтың оған қосымша есептелетіні көрініп тұруы тиіс.
2026 жылға дейін берілген ҚҚС-тың асып кеткен сомасын қайтару туралы талап қалай қаралады? — 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған өтініштер мен талаптар 2017 жылғы 25 желтоқсандағы Салық кодексінде белгіленген тәртіппен және мерзімдерде қаралады (ҚР СК 833-бабы).
Құжатты 1С жүйесіне енгізгеннен кейін кіріс ҚҚС-ты бірден есепке жатқызуға бола ма? — Құжатты бағдарламаға енгізу есепке алу әрекеті болып табылады. Соманы көрсеткенге дейін бухгалтер операцияны шартпен, бастапқы және электрондық құжаттармен салыстырып, кезеңді, мөлшерлемені және есептеу базасын тексереді.
1С жүйесіндегі ҚҚС сомасы неліктен өнім берушінің құжатындағы сомадан өзгеше? — Айырмашылықты мөлшерлемеден, есептеу базасынан, салықтың бағаға қосылуы белгісінен, күннен, дөңгелектеуден және жолдардың толтырылуынан іздеу керек. Есепті құжаттың әрбір позициясы бойынша салыстыру қажет.
Дереккөздер
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 833-бап — 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған ҚҚС-тың асып кеткен сомасын қайтару туралы өтініштер мен талаптарды қараудың өтпелі тәртібі.
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 837-бап — 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған инвестициялық келісімшарттар мен инвестициялық міндеттемелер туралы келісімдердің талаптарын сақтау.
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 838-бап — 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған инвестициялар туралы келісімдердің талаптарын сақтау.