Салық органы қандай айыппұлдар салуы мүмкін
Қазақстандағы салық органдарының айыппұлдары нақты бұзушылыққа байланысты: санкцияны берешектің немесе мерзімін өткізіп алудың болуы негізінде ғана анықтауға болмайды. Бухгалтер өндіріп алудың негізін анықтап, мемлекеттік кірістер органы берген құжатты және қолданылған норманы тексеруі қажет. Бұл ретте салық, өсімпұл және әкімшілік айыппұл — әртүрлі міндеттемелер: оларды бөлек есепке алып, төлемнің тиісті мақсаттары бойынша өтеу керек.
2026 жылғы нормаларға сәйкес айыппұлдың мөлшері мен негізін бұзушылық жасалған күндегі заңнаманың қолданыстағы редакциясы бойынша тексеру керек. Ұсынылған нормаларда, мысалы, Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 555-бабы бойынша кедендік төлемдерді, салықтарды, алымдар мен пайыздарды төлеу мерзімдерін бұзғаны үшін айыппұл тікелей көрсетілген. Жеке тұлғалар үшін ол 30 АЕК, шағын кәсіпкерлік субъектілері мен коммерциялық емес ұйымдар үшін — 35 АЕК, орта кәсіпкерлік субъектілері үшін — 40 АЕК, ірі кәсіпкерлік субъектілері үшін — 50 АЕК құрайды. Бұл бап тек оның мәтінінде көрсетілген міндеттемелерге қатысты және оны әдеттегі салықты төлеудің кез келген мерзімін өткізіп алуға автоматты түрде қолдануға болмайды.
ҚР ӘҚБтК-нің 475-бабында салық төлеушіні тіркеу есебіне қоюдан бас тартқаны немесе белгіленген тіркеу мерзімдерін бұзғаны үшін 20 АЕК мөлшерінде айыппұл да көзделген. ҚР ӘҚБтК-нің 475-бабында салық төлеушіні тіркеу есебіне немесе ҚҚС төлеуші ретінде есепке қоюдан бас тартқаны, сондай-ақ мемлекеттік кірістер органы лауазымды адамының осындай тіркеудің (есепке қоюдың) белгіленген мерзімдерін бұзғаны үшін жауапкершілік көзделген. Айыппұл 20 АЕК, ал бір жыл ішінде қайталап бұзған жағдайда — 40 АЕК құрайды.
Салықтар, айыппұл және өсімпұл: бухгалтер нені тексеруі керек
Егер салық берешегі анықталса, алдымен берешектің неден тұратынын белгілеңіз. Есептелген салық негізгі міндеттеме болып табылады. Өсімпұл ақшалай міндеттеменің уақтылы орындалмауына байланысты, ал айыппұл заңда көзделген құқық бұзушылық құрамы болған кезде қолданылады. Сондықтан «салықтар айыппұл өсімпұл» сұрауы бір жалпы борышты емес, үш бөлек соманы тексеруді талап етеді.
Практикалық жұмыс тәртібі мынадай болуы мүмкін:
- әрбір салық түрі бойынша есептеулер мен төлемдерді салыстырып тексеру; - ақшаның бюджетке түскен кезеңін, төлем мақсатын және деректемелерін тексеру; - айыппұл көрсетілген хабарламаны, қаулыны немесе оған негіз болған өзге де құжатты зерделеу; - бұзушылық сипаттамасын құжатта көрсетілген баппен салыстыру; - сол немесе басқа міндеттеме бойынша бір мезгілде артық төлемнің бар-жоғын тексеру; - төлем құжаттары мен талаптың орындалғанын растайтын құжаттарды сақтау.
- Егер бухгалтер «салықтарды төлемегені үшін айыппұл» деген тұжырымды көрсе, бұл соманы есептеу үшін жеткіліксіз. Міндеттеменің түрін, тұлғаның мәртебесін, мән-жайларды және қолданылатын норманы анықтау қажет. ҚР ӘҚБтК-нің 555-бабындағы санкциялар мөлшерін онда көрсетілген кедендік төлемдерге, салықтарға, баждарға, алымдар мен пайыздарға жатпайтын жағдайларға қолдануға болмайды.
- Салық органына айыппұлды қалай төлеуге және артық төлемді қалай есепке алуға болады
- Төлем жасамас бұрын төлеушінің сәйкестендіргішін, міндеттеменің түрін, бюджеттік сыныптаманы, кезеңді және соманы тексеріңіз. Төлем деректері айыппұлдың туындауына негіз болған құжатқа сәйкес келуге тиіс. Қаражат аударылғаннан кейін төлемнің дәл қажетті міндеттеме бойынша көрсетілгеніне және берешектің өтелгеніне көз жеткізген жөн.
- Артық төлемді есепке жатқызу үшін ҚР Салық кодексінің 122-бабында жеке қағида белгіленген. Салық төлеушінің өтінішінсіз артық төленген сома ретімен тиісті салық түрі бойынша төлеу мерзімі басталған төлемдерге, содан кейін салық берешегін, одан соң өсімпұлдар мен айыппұлдарды өтеуге жіберіледі. Кезектілік алдымен артық төлем туындаған салық немесе төлем түрі бойынша, содан кейін басқа түрлер бойынша қолданылады.
- Салық берешегі болмаған кезде салықтық өтініш негізінде артық төлемді көрсетілген салық түрі бойынша алдағы төлемдер есебіне жатқызуға болады. Сондай-ақ өтініш бапта көзделген жағдайларда құрылымдық бөлімшенің немесе заңды тұлғаның берешегін өтеу үшін пайдаланылуы мүмкін.
- Төленген немесе артық төленген салық, бюджетке төленетін төлем, өсімпұл және айыппұл сомаларын қайтару салықтық өтініш негізінде көрсетілген банктік шотқа ақша аудару арқылы жүргізіледі. Есепке жатқызу мен қайтарудың бірін таңдаған кезде бухгалтерге берешектің бар-жоғын алдын ала тексеру маңызды: 122-бап қайтаруды оның болмауымен байланыстырады.
- «ЖСН бойынша айыппұлдар мен салықтар» және «мемлекеттік қызметтер айыппұлдар салықтар» сұраулары әдетте нақты адамның міндеттемелерін тексеруге деген ниетті білдіреді. ЖСН төлеушіні сәйкестендіруге көмектеседі, бірақ соманың қайдан шыққанын өздігінен түсіндірмейді. Есепке алу үшін есептеу түрі, кезең, негіз және төлем мәртебесі қажет. Төлеушіге қолжетімді ресми сервисті пайдалану керек, ал сәйкессіздіктер болған жағдайда мемлекеттік кірістер органының құжаттары мен төлемдерді растау құжаттарын қолданған жөн.
- Айыппұлмен келіспеген жағдайда не істеу керек
- Даулы соманы мән-жайды анықтамай төлемеңіз және оны негізсіз есептен алып тастамаңыз. Алдымен бұзушылық, қолданылған бап, сома және төлеуші көрсетілген құжатты алыңыз. Содан кейін оны тіркеу деректерімен, есептілікпен және төлем тапсырмаларымен салыстырыңыз.
- Егер төлем жасалып қойған болса, күнін, деректемелерін және мақсатын тексеріңіз. Сәйкессіздіктің себебі төлемнің болмауы ғана емес, соманың қате жатқызылуы да болуы мүмкін. Артық төлем болса, оны ҚР Салық кодексінің 122-бабы бойынша есепке жатқызу мүмкіндігін бағалаңыз. Егер құжатта қате болса немесе есептеу расталмаса, одан әрі әрекет ету тәртібін құжаттың түріне және ол үшін көзделген шағымдану рәсіміне қарай анықтау керек. Нақты мерзімдерді дәл осы құжатқа қатысты қолданыстағы нормадан тексеру қажет.
- Жиі қойылатын сұрақтар
- Салық органы қандай айыппұлдар сала алады? — Санкцияның түрі бұзушылық құрамына және қолданылатын бапқа байланысты. Негізі көрсетілген құжатты талап етіңіз және айыппұл мөлшерін тек борыштың болу фактісі бойынша анықтамаңыз.
- Салықты төлемегені үшін әрқашан айыппұл салына ма? — Ұсынылған нормалардан мұндай жалпы қорытынды туындамайды. Салық берешегін, өсімпұлды және әкімшілік жауапкершіліктің негізін бөлек анықтау керек.
- Салық органының айыппұлын артық төлем есебінен өтеуге бола ма? — Иә, ҚР Салық кодексінің 122-бабында белгіленген кезектілікпен төлеу мерзімі басталған төлемдер, салық берешегі және өсімпұлдар өтелгеннен кейін артық төлемді айыппұлды өтеуге жіберу көзделген.
- ЖСН бойынша айыппұлдар мен салықтарды қалай тексеруге болады? — Мәліметтерді төлеушіге қолжетімді ресми сервис арқылы тексеріңіз, бірақ бухгалтерлік шешім қабылдау үшін есептеу түрін, кезеңді, негізді және төлемнің жай-күйін қосымша анықтаңыз.
- Қате төленген айыппұлды қалай қайтаруға болады? — 122-бапта салықтық өтініш бойынша банктік шотқа қайтару көзделген. Өтініш берер алдында салық берешегінің жоқтығын және деректемелердің дұрыстығын тексеру керек.
- Дереккөздер
- ҚР Салық кодексі, 122-бап - ҚР ӘҚБтК, 555-бап - ҚР ӘҚБтК, 475-бап