2026 жылы Қазақстанда бухгалтерлік есеп ҚР «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» Заңында көзделген есептеу және үздіксіздік қағидаттарының негізінде жүргізіледі: операциялар олардың жасалу фактісі бойынша көрсетіледі, бастапқы құжаттармен расталады, тіркелімдерде жүйеленеді және шоттар бойынша топтастырылады. Бұл ережелерді салық заңнамасының қағидаттарынан — міндеттілік, айқындылық, әділдік, ашықтық, салық төлеушінің адалдығы, салық жүйесінің біртұтастығы және жариялылық қағидаттарынан ажырату керек (ҚР СК 25-бабы).
Бухгалтерлік есеп негіздері: бухгалтер нені қамтамасыз етуге тиіс
Бухгалтерлік есеп тек салықтарды есептеу немесе жылдық есептілікті дайындау үшін ғана қажет емес. Оның практикалық міндеті — шаруашылық операцияларды дәйекті түрде тіркеу және ұйымның қаржылық жағдайын бағалауға мүмкіндік беретін ақпаратты қалыптастыру.
ҚР «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» Заңында екі қағидат көзделген:
- есептеу — операция ақшаның түсуі немесе аударылуы кезінде ғана емес, өзі жататын кезеңде есепке алынады;
- үздіксіздік — есеп пен есептілік ұйым қызметінің жалғасатыны негізге алына отырып құрылады.
Қаржылық есептілік түсінікті, орынды, сенімді және салыстырмалы болуға тиіс. Сондықтан бухгалтер үшін құжатты бағдарламаға енгізіп қана қоймай, бірдей операцияларға бірыңғай тәсілдің қолданылуын, талдамалық және синтетикалық есептің өзара байланысын әрі қорытынды көрсеткіштерді тексеру мүмкіндігін қамтамасыз ету маңызды.
Мемлекеттік мекемелер үшін ҚР Бюджет кодексінің 129-бабы бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептіліктің мақсатын айқындайды: мүдделі тұлғаларға мемлекеттік мекемелердің қаржылық жағдайы туралы толық және анық ақпарат ұсыну. Бұл бапта мемлекеттік мекемелердің есебі мен есептілігінің қағидаттары және негізгі сапалық сипаттамалары да ашып көрсетіледі.
Бухгалтерлік есептегі негізгі құралдар
Негізгі құралдар — ұйым активтері есебінің жеке учаскесі. Нақты объектіні тек тұрмыстағы атауына қарай негізгі құралдарға жатқызуға болмайды: бухгалтер қолданыстағы қаржылық есептілік стандарттарын, есеп саясатын және ұйымның жұмыс шоттар жоспарын қолдануға тиіс.
Объектімен жұмыс істеу кезінде әдетте мыналарды құжатпен ресімдеу және дәйекті түрде көрсету қажет:
- объектінің келіп түсуін және оны пайдалануға дайындауды;
- объектіні қолданылатын қағидалар бойынша есепке алуды;
- оның орнын ауыстыруды және жауапты бөлімшелердің пайдалануын;
- кейінгі шығындарды, егер олар туындаса;
- сатуды немесе тануды өзге де тоқтатуды қоса алғанда, есептен шығаруды;
- түгендеу нәтижелерін және анықталған айырмашылықтарды.
Бухгалтерлік есептегі негізгі құралдар топтары мазмұнды талдауды және деректердің салыстырмалылығын қамтамасыз етуге тиіс. Топтардың құрамын, бағалау қағидаларын, кейінгі есепке алу тәртібін және пайдаланылатын шоттарды қолданылатын стандартты ескере отырып, есеп саясатында бекіту керек. Кез келген ұқсас мүлікті бір ғана топқа әмбебап түрде жатқызуға болмайды: объектінің мақсаты мен оны пайдалану шарттары маңызды.
Құжат жазба енгізуге негіз болады, бірақ операцияны кәсіби бағалауды алмастырмайды. Қабылданған бастапқы құжаттамадағы мәліметтер бухгалтерлік есеп тіркелімдерінде жинақталып, жүйеленеді. Бухгалтерлік есепті жүргізу қағидаларының 18-тармағына сәйкес операциялар тіркелімдерде хронологиялық тәртіппен көрсетіліп, тиісті шоттар бойынша топтастырылады.
Бухгалтерлік баланс, бухгалтерлік жазбалар және 1С-тегі есеп
Бухгалтерлік баланс негіздерін активтердің оларды қалыптастыру көздерімен байланысы арқылы көрсетуге болады. Алайда баланс — бастапқы құжаттар мен тіркелімдерге тәуелсіз жеке есеп-қисап емес, жүйеленген есеп деректерінің қорытындысы.
Бухгалтерлік баланстың негізгі шоттары қолданыстағы шоттар жоспары мен ұйымның жұмыс жоспары бойынша таңдалады. Әрбір операция дебет пен кредит бойынша өзара байланыста көрсетіледі, ал талдамалық есеп соманың қай объектіге, контрагентке немесе бөлімшеге жататынын түсінуге мүмкіндік беруге тиіс. Шоттардың нақты нөмірлерін тек операцияның атауына қарап таңдауға болмайды: олар қолданылатын шоттар жоспарына, мәміленің сипатына және есеп саясатына байланысты.
Негізгі құралдарды сату кезіндегі бухгалтерлік жазбалар құжаттар мен мәміле талаптары талданғаннан кейін жасалады. Есепте қолданылатын қағидаларға сәйкес объектінің есептен шығарылуын, сатып алушымен есеп айырысуды, сатудан түскен кірісті және қаржылық нәтижені көрсету қажет. Нақты шоттар мен салықтық салдарды бухгалтер жұмыс шоттар жоспарына, стандарттарға, шартқа және операцияның мәртебесіне сүйене отырып айқындайды.
«1С:Бухгалтерияда» негізгі құралдарды бағдарламадағы деректер бастапқы құжаттар мен бекітілген есеп саясатына сәйкес келетіндей есепке алу керек. Құжаттардың, бөлімдер мен пәрмендердің атаулары конфигурация мен шығарылымға қарай әртүрлі болуы мүмкін, сондықтан интерфейстегі жолды тікелей пайдаланылып отырған нұсқада тексеру қажет. Құжатты өткізгенге дейін мыналарды тексерген жөн:
- ұйымды және операция күнін;
- объектіні және оның талдамалық белгілерін;
- операцияның мазмұны мен негізін;
- есеп шоттарын және олармен байланысты талдаманы;
- баспа нысанының бастапқы құжаттарға сәйкестігін;
- өткізу нәтижесін және тіркелімдердегі қозғалысты.
Ай аяқталғаннан кейін тіркелімдердің қорытындыларын шығару қажет. Бухгалтерлік есепті жүргізу қағидаларының 19-тармағында айналым ведомостарын салыстыру арқылы синтетикалық және талдамалық тіркелімдердің қорытынды жазбаларын салыстырып тексеру және осы жазбаларды сәйкестендіру көзделген. Операциялардың дұрыс көрсетілуіне тіркелімдерді жасайтын және оларға қол қоятын тұлғалар жауапты болады, ал тіркелімдердің топтастырылған деректері қаржылық есептілікке көшіріледі — бұл Қағидалардың 20–21-тармақтарынан туындайды.
Іс жүзінде бұл кезеңді жабу алдында бухгалтер шоттар бойынша айналымдарды ғана емес, талдамалық есептегі айырмашылықтарды, расталмаған қалдықтарды және операциялардың кезеңге дұрыс жатқызылуын да тексеретінін білдіреді. Есеп деректерін түзетпей, қатені тек қорытынды нысанда түзету есептіліктің тіркелімдермен байланысын бұзады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақстанның бухгалтерлік есебінде қандай негізгі қағидаттар қолданылады? — ҚР «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» Заңында есептеу және үздіксіздік қағидаттары көзделген. Мемлекеттік мекемелер үшін бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептіліктің мақсаты, қағидаттары және негізгі сапалық сипаттамалары ҚР Бюджет кодексінің 129-бабында айқындалған.
Операция бухгалтерлік есепке қашан енгізіледі: төлем жасалғанда ма, әлде операция жасалғанда ма? — Есептеу қағидатына сәйкес операцияның нәтижесі тек төлем жасалған кезде емес, оның жасалу фактісі бойынша танылады. Бұл ретте жазбаның тиісті құжаттық негізі болуға тиіс.
Бухгалтерлік есепте негізгі құралдардың топтарын қалай анықтауға болады? — Қолданылатын стандарттарды, активтердің мақсатын және ұйымның есеп саясатын басшылыққа алу қажет. Топтардың құрамы анық талдамалық есепті және есептіліктің салыстырмалылығын қамтамасыз етуге тиіс.
Негізгі құралды сату кезінде қандай бухгалтерлік жазбалар жасау керек? — Бухгалтерлік жазбалар объектінің есептен шығарылуын, есеп айырысуларды, кірісті және операция нәтижесін көрсетуге тиіс. Шоттардың нөмірлері қолданыстағы жұмыс шоттар жоспары мен мәміле талаптарына сәйкес таңдалады, сондықтан бұл деректерсіз әмбебап шоттар корреспонденциясын көрсетуге болмайды.
1С-тегі автоматты бухгалтерлік жазбаларға толығымен сенуге бола ма? — Жоқ. Бухгалтер құжаттың деректемелерін, шоттарды, талдамалық есепті және өткізу нәтижесін тексеруге, ал ай аяқталғаннан кейін синтетикалық және талдамалық тіркелімдердің деректерін салыстыруға тиіс.