МӘМС санаты — Қазақстандағы міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесіне адамның қатысу тәртібін айқындау кезінде ескерілетін жеке тұлғаның мәртебесін есеп жұмысында белгілеу үшін қолданылатын ұғым. Бухгалтер үшін санаттың атауының өзі емес, құжатпен расталған мән-жайлар: жеке тұлғамен қарым-қатынастың сипаты, төлемнің негізі және тиісті мәртебенің қолданылу кезеңі маңызды. «Дереккөздер» бөлімінде келтірілген Салық кодексінің баптары МӘМС санаттарының тізбесін, мөлшерлемелерді, аудару мерзімдерін немесе мұндай төлемдерді есептеу қағидаларын белгілемейді. Сондықтан адамды тек осы баптардың негізінде нақты санатқа жатқызуға болмайды.
Қазақстандағы МӘМС санаттары: бұл термин нені білдіреді
Практикалық жұмыста МӘМС санаты деп әдетте міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру бойынша есеп айырысуды ресімдеу кезінде көрсетілетін немесе ескерілетін адамның мәртебесі түсініледі. Бұл кәсіп те, лауазым да емес. Бір адам әртүрлі құқықтық қатынастарда болып, түрлі негіздер бойынша төлемдер алуы мүмкін, сондықтан бухгалтер есептеу тәртібін тек есепке жазылған төлемнің атауына, лауазымға немесе алушының ауызша түсіндірмесіне қарап таңдамауы керек.
Қолданылатын тәртіпті анықтау үшін мыналар рет-ретімен айқындалады:
- жеке тұлға ұйыммен еңбек қатынастарында тұр ма;
- қатынастар қандай шартпен ресімделген және оның нақты нысанасы қандай;
- төлем қай кезең үшін және қандай негізде есепке жазылады;
- егер бұл оның мәртебесі үшін маңызды болса, адам дербес қызмет жүргізе ме;
- арнайы мәртебені растайтын құжат бар ма және ол есептік кезеңде қолданыста ма;
- адам туралы қандай мәліметтер кадрлық және есеп жүйелеріне енгізілген;
- есепке жазу жүргізілген айда жеке тұлғамен қарым-қатынас өзгерген жоқ па.
Санат есеп айырысуды және құжаттық бақылауды ұйымдастыруға көмектеседі, бірақ нақты операцияны талдауды алмастырмайды. Бағдарламада мәртебенің бірдей белгіленуі жеке тұлғаға төленетін кез келген төлем бірдей өңделеді дегенді білдірмейді. Әрбір есепке жазу бойынша бухгалтер адам туралы мәліметтерді, шарттың мазмұнын, есептік кезеңді және растаушы құжаттарды салыстырады.
Адамның мәртебесін, төлемнің негізін және төлем түрін ажырату маңызды. Бұл элементтер өзара байланысты болғанымен, бірін-бірі алмастырмайды. Алдымен нақты мән-жайлар мен есепке жазу кезеңі анықталады, содан кейін олар үшін көзделген есепке алу тәртібі таңдалады. Жұмыс нұсқаулығында осындай тексерудің реттілігі мен бухгалтер растау ретінде қабылдайтын құжаттардың тізбесін бекіткен жөн.
Бухгалтер МӘМС санатын қалай анықтайды
Бастапқы және кадрлық құжаттардан бастау керек. Қызметкер бойынша еңбек шарты, жұмыс берушінің жұмысқа қабылдау туралы актісі, жұмыс кезеңі туралы мәліметтер және кірісті есепке жазуға қатысты құжаттар қаралады. Орындаушымен есеп айырысу кезінде шарттың мазмұны, міндеттемелердің нысанасы, орындау кезеңі және орындалған жұмыстарды немесе көрсетілген қызметтерді растайтын құжаттар талданады. Егер шарттың мазмұны мен нақты ресімделген операциялар қатынастардың басқа сипатын көрсетсе, шарттың бір ғана атауы жеткіліксіз.
Тексерудің практикалық тәртібін былай құруға болады:
- Жеке тұлғаны сәйкестендіру және оның кадрлық әрі есеп жүйелеріндегі деректерінің дұрыстығын тексеру.
- Төлемнің негізін анықтау: жалақы, шарт бойынша сыйақы, өтемақы немесе өзге төлем.
- Есепке жазу жататын кезеңді және сол кезеңдегі адамның мәртебесін белгілеу.
- Бағдарламада МӘМС санаты солардың негізінде таңдалған құжаттарды тексеру.
- Құжаттарды тиісті кезеңде қолданылған бейінді заңнама қағидаларымен салыстыру.
- Таңдалған тәртіптің негізін есеп айырысу құжатында, қызметкердің карточкасында немесе ішкі тіркелімде тіркеу.
Есеп деректерін өзгерту үшін жеке тұлғаның ауызша хабарламасы жеткіліксіз. Алынған құжаттың мазмұнын, берілген күнін және қолданылу кезеңін тексеру керек. Егер мәртебе есептік кезең ішінде туындаса, өзгерсе немесе тоқтатылса, бухгалтер жұмыс тіркелімінде өзгерген күндерді көрсетіп, тиісті кезең үшін бейінді заңнамада белгіленген қағидаларды қолданады.
Бастапқы деректерді бақыламай, санатты өткен айдан автоматты түрде көшіруге болмайды. Қайта тексеру әсіресе жұмысқа қабылдау және жұмыстан шығару, жаңа шарт жасасу, төлем негізін өзгерту, есепке жазуда ұзақ үзіліс болуы, өткен кезеңдерді түзету және жаңа растаушы құжаттарды алу кезінде маңызды. Егер бағдарламаның автоматты баптауы құжаттарға сәйкес келмесе, шешім қабылдауға анықтамалықта бұрын таңдалған мән емес, ресімделген мәліметтер мен қолданылатын нормалар негіз болады.
Салық кодексі онда салықтар мен бюджетке төленетін төлемдерді төлеушілер, сондай-ақ тиісті рәсімдерге қатысушылар ретінде айқындалған тұлғаларға қолданылады (ҚР СК 23-бабы). Алайда бұл жалпы нормада МӘМС қатысушыларының жіктемесі жоқ. ҚР СК 129, 317 және 319-баптары тиісінше салық төлеушілердің жекелеген санаттарына салықтың асып кеткен сомасын қайтаруды, жер қойнауын пайдаланушының жекелеген шығыстарын және сақтандыру қызметін жүзеге асыратын ұйымдардың кірістерін реттейді. Оларды жеке тұлғаға МӘМС санатын беру үшін қолдануға болмайды.
Есепке жазу және есепті тексеру кезінде не істеу керек
Мәртебені анықтағаннан кейін бухгалтер ұйым мен нақты төлем алушы үшін қандай тәртіп көзделгенін тексереді. Ұйымның міндеттері мен жеке тұлғамен есеп айырысу кезінде ескерілетін сомалар бөлек қаралады. Төлемнің бір түрін екіншісімен алмастыруға немесе бағдарламада таңдалған санатты есептеу үшін жеткілікті негіз деп санауға болмайды.
Тексерудің жұмыс карточкасында мыналар болуы мүмкін:
- төлем алушының сәйкестендіру деректері;
- шарттың түрі, жасалған күні және қолданылу кезеңі;
- есепке жазылған кірістің негізі мен кезеңі;
- есеп жүйесінде таңдалған МӘМС санаты;
- растаушы құжаттың атауы, күні және қолданылу кезеңі;
- құжатты ұйымның алған күні;
- қолданылған есептеу тәртібінің сипаттамасы;
- өткен кезеңдер үшін жасалған түзетулер туралы мәліметтер;
- есепке жазылған сомаларды кадрлық деректермен салыстыру нәтижесі.
Нақты санаттар, мөлшерлемелер, есептеу базасының шектері, аудару мерзімдері және босату негіздері есепке жазу кезеңінде қолданыста болған бейінді нормалар бойынша айқындалуға тиіс. ҚР СК-нің келтірілген баптарында мұндай параметрлер жоқ. Сондықтан бағдарламаның бұрынғы баптауы, былтырғы жадынама немесе алдыңғы айдан көшірілген санат есептеу үшін жалғыз негіз бола алмайды.
Есепте МӘМС мәліметтерін кадрлық құжаттармен, шарттармен және есепке жазу тіркелімдерімен жүйелі түрде салыстырған жөн. Жаңа және жұмыстан шығарылған қызметкерлер, шарттар бойынша орындаушылар, қатынастар тоқтатылғаннан кейінгі есепке жазулар, өткен кезеңдер үшін түзетулер және құжатпен расталған мәртебенің өзгеру жағдайлары ерекше назарды талап етеді. Мұндай салыстыру қате санатты ғана емес, оны қолданудың дұрыс емес кезеңін де анықтауға мүмкіндік береді.
Сәйкессіздік анықталса, алдымен қандай бастапқы мәліметтердің қате болғаны, олардың қай күннен бастап қолданылғаны және қандай есепке жазуларға әсер еткені айқындалады. Содан кейін есеп деректерінің өзгеруі ресімделіп, көзделген тәртіппен қайта есептеу жүргізіледі және соған байланысты есеп айырысу мен есептілік көрсеткіштері тексеріледі. Кейінгі бақылау кезінде іс-әрекет тәртібін қалпына келтіру мүмкін болуы үшін түзету себебі мен растаушы құжаттың деректемелерін тіркелімде сақтау керек.
Сметада, калькуляцияда немесе өзге есептеу нысанында МӘМС-тің көрсетілуі өздігінен нақты адамның санатын айқындамайды. Мұндай жол тиісті есептің құрылымын көрсетеді, бірақ жеке тұлғаның мәртебесі туралы құжаттар мен бейінді қағидаларды алмастырмайды. Сондықтан нысандағы шығын атауын кадрлық немесе бухгалтерлік бағдарламада санат беру үшін негіз ретінде пайдалану дұрыс емес.
Санатты таңдау кезінде қандай қателер кездеседі
Бірінші типтік қате — мәртебені тек жеке тұлғаның сөзі бойынша анықтау. Екіншісі — бағдарламаға бір рет енгізілген мәліметтерді уақыт шектеуінсіз өзекті деп санау. Үшіншісі — адамның мәртебесін, төлемнің негізін және төлем түрін араластыру. Төртіншісі — шарт пен төлем кезеңін қарастырмай, санатты лауазым немесе есепке жазылған төлемнің атауы бойынша таңдау.
Құжаттарды талдамай, барлық жеке тұлғаларға бірдей тәртіп қолданылған кезде де тәуекел туындайды. Қызметкер мен орындаушы бір ұйымнан төлем алуы мүмкін, бірақ олармен есеп айырысу негіздері әртүрлі болады. Сонымен бірге есепке жазу атауларының әртүрлі болуы құқықтық негіздің айырмашылығын әлі дәлелдемейді: бухгалтер операцияның мазмұны мен оны ресімдейтін құжаттарды қарауы қажет.
Тағы бір қате — реттеу нысанасын ескермей, құрамында «сақтандыру» немесе «жекелеген санаттар» деген сөздер кездесетін нормаларды пайдалану. Мысалы, ҚР СК 319-бабы сақтандыру және қайта сақтандыру шарттары бойынша сақтандыру қызметін жүзеге асыратын салық төлеушінің кірістеріне арналған. Онда МӘМС жүйесіндегі жеке тұлғалардың санаттары сипатталмайды. Сол сияқты ҚР СК 129-бабында салық төлеушілердің жекелеген санаттарының аталуы сақтандырылған тұлғаның мәртебесіне емес, салықтың асып кеткен сомасын қайтаруға қатысты.
Тәуекелді азайту үшін бірыңғай бақылау тізімін қолданып, растауларды есеп айырысу құжаттарымен бірге сақтаған жөн. Егер ұсынылған құжаттар адамды арнайы санатқа жатқызу үшін жеткіліксіз болса, есеп карточкасында тек расталған мәліметтер тіркеледі. Санатты басқа қызметкермен, бұрынғы кезеңмен немесе өзге ұйыммен ұқсастығына қарап беруге болмайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қарапайым тілмен айтқанда, МӘМС санаты деген не? — Бұл МӘМС бойынша қолданылатын есеп айырысу тәртібін таңдауға көмектесетін, есепте пайдаланылатын адам мәртебесінің белгісі. Оған бағдарламадағы санаттың атауы ғана емес, нақты кезеңдегі мән-жайлар мен растаушы құжаттар негіз болады.
Санатты тек қызметкердің лауазымы бойынша анықтауға бола ма? — Жоқ. Лауазым төлемнің негізін, есепке жазу кезеңін және адамның құжатпен расталған мәртебесін ашып көрсетпейді. Есептік кезеңге қатысты кадрлық құжаттарды, шарттарды және мәліметтерді қарау керек.
МӘМС санатын ай сайын тексеру керек пе? — Бастапқы деректерді жүйелі бақылауды ұйымдастырып, қатынастар, төлем негізі, құжаттар немесе жеке тұлғаның мәртебесі өзгерген кезде міндетті түрде қайта тексеру керек. Бұрынғы мәнді тексермей автоматты түрде көшіру қате тәуекелін арттырады.
Санаттарды, мөлшерлемелерді және мерзімдерді төменде көрсетілген ҚР СК баптары бойынша анықтауға бола ма? — Жоқ. ҚР СК 23-бабы салық заңнамасының қолданылуы туралы жалпы ережелерді белгілейді, ал 129, 317 және 319-баптар басқа салық мәселелерін реттейді. Бұл нормаларда МӘМС санаттарының, мөлшерлемелерінің және аудару мерзімдерінің тізбесі жоқ.
Адамның санатын анықтау үшін МӘМС көрсетілген сметалық нысанды пайдалануға бола ма? — Жоқ. Сметадағы немесе калькуляциядағы жол шығыстардың нақты есебін сипаттайды. Ол жеке тұлғаның мәртебесін растамайды және МӘМС санатын қолдану тәртібін белгілемейді.
Дереккөздер
- ҚР СК 23-бабы — Қазақстан Республикасының салық заңнамасының қолданылуы.
- ҚР СК 129-бабы — салық төлеушілердің жекелеген санаттарына салықтың асып кеткен сомасын қайтару тәртібі.
- ҚР СК 317-бабы — жер қойнауын пайдаланушының жекелеген шығыстары бойынша шегерім.
- ҚР СК 319-бабы — сақтандыру және қайта сақтандыру шарттары бойынша сақтандыру қызметін жүзеге асыратын салық төлеушінің кірістері.