2026 жылы ақшалай есеп айырысу кезінде кассалық чек немесе тауар чегі өткізілген тауар, орындалған жұмыс немесе көрсетілген қызмет үшін төленген бүкіл сомаға беріледі (ҚР СК 111-бабы). Жалпы ереже бойынша Қазақстан аумағындағы ақшалай есеп айырысулар белгіленген ерекшеліктерді қоспағанда, моделі бақылау-касса машиналарының тізіліміне енгізілген, деректерді тіркеу және (немесе) беру функциясы бар БКМ міндетті түрде қолданыла отырып жүргізіледі (ҚР СК 110-бабы).
Кассалық чек қашан қажет
Кассалық чек өткізілген тауар, орындалған жұмыс немесе көрсетілген қызмет үшін ақшалай есеп айырысуды растайды. БКМ қолданылған кезде салық төлеуші сатып алушы іс жүзінде төлеген сомаға БКМ чегін немесе тауар чегін беруге міндетті (ҚР СК 111-бабы).
Бухгалтер үшін кассалық операцияны оның экономикалық мазмұнымен байланыстыру маңызды. Есепке алу деректерінде есеп айырысу сомасын, операция күнін және тауарды өткізу, жұмысты орындау немесе қызмет көрсету туралы мәліметтерді салыстыру қажет. Егер құжаттағы сома іс жүзінде алынған төлемнен өзгеше болса, төленген сомаға чек беру талабы сақталмайды (ҚР СК 111-бабы).
Жалпы ереже деректерді тіркеу және (немесе) беру функциясы бар БКМ қолдануды көздейді. Бақылау-касса машиналарының тізіліміне енгізілген модельді пайдалануға болады. Ақшалай есеп айырысумен байланысты қызмет басталғанға дейін БКМ салық органында есепке қойылады (ҚР СК 110, 111-баптары).
Деректерді бермейтін БКМ-ны жалпыға ортақ телекоммуникациялар желісі жоқ жерде жұмыс істейтін салық төлеуші қолданады (ҚР СК 110-бабы). Сондықтан бухгалтер деректерді бермейтін БКМ мен функцияларында деректерді беру көзделген БКМ-ны ажыратуы керек.
Салық кодексінде тікелей көрсетілген тұлғалар мен операциялар БКМ қолданудан босатылған. Атап айтқанда, тізбеге жеке тұлға, жеке сот орындаушысы, адвокат, кәсіби медиатор, Ұлттық Банк, екінші деңгейдегі банк, діни бірлестік және арнайы мобильді қосымша арқылы есеп айырысатын тұлға кіреді. Билеттер берілген кезде халыққа қоғамдық қалалық көлікпен тасымалдау қызметтерін көрсету үшін жеке босату көзделген (ҚР СК 110-бабы).
Ұлттық пошта операторы да жалпыға ортақ телекоммуникациялар желісі жоқ жерлердегі ақшалай есеп айырысуларды қоспағанда, босатылған тұлғалар тізбесінде көрсетілген (ҚР СК 110-бабы). Босатуды тиісті тұлға немесе есеп айырысу түрі үшін белгіленген тұжырым шегінде қолдану керек.
Чекте қандай деректемелер болуы керек
Салық кодексі БКМ чегінің мазмұнына қойылатын талаптарды сақтауды талап етеді, ал БКМ қолдану тәртібі мен осындай талаптардың тізбесін белгілеуді уәкілетті органға жүктейді (ҚР СК 111-бабы). Сондықтан бухгалтер чекті тиісті БКМ қолданудың қолданыстағы тәртібінде көзделген нысан мен мәліметтер құрамы бойынша тексеруі қажет.
- салық төлеушінің атауы;
- БКМ пайдаланылатын орынның мекенжайы;
- салық төлеушінің сәйкестендіру нөмірі;
- БКМ зауыттық нөмірі;
- БКМ-ның салық органындағы тіркеу нөмірі;
- чектің реттік нөмірі;
- өткізілген тауардың, орындалған жұмыстың немесе көрсетілген қызметтің атауы;
- тауар позициясы үшін көзделген жағдайда саны мен өлшем бірлігі;
- бірлік бағасы және есеп айырысудың жалпы сомасы;
- есеп айырысу күні мен уақыты;
- қалыптастырылған чекті және пайдаланылған БКМ-ны сәйкестендіруге мүмкіндік беретін мәліметтер;
- егер БКМ-да тиісті функция болса, деректерді беру және тексеру үшін көзделген мәліметтер.
Тексеру кезінде нақты БКМ-ның функционалдық мүмкіндіктерін ескеру керек. Салық кодексінде деректерді тіркеу және (немесе) беру функциясы бар машиналар мен жалпыға ортақ телекоммуникациялар желісі жоқ жерлерде қолданылатын, деректерді бермейтін машиналар ажыратылады (ҚР СК 110-бабы).
Құжаттың болуының өзі соманы тексеруді алмастырмайды. Деректемелер құрамына қарамастан, БКМ чегі немесе тауар чегі өткізілген тауар, орындалған жұмыс немесе көрсетілген қызмет үшін төленген сомаға дәл берілуі керек (ҚР СК 111-бабы).
БКМ қолдану үшін оның тіркелу мәртебесі де маңызды. Пайдаланылатын жері бойынша техникалық жарамды машиналар есепке қойылуға жатады. Деректерді тіркеу және (немесе) беру функциясы бар БКМ үшін фискалдық деректер операторының мәліметтері, ал деректерді беру функциясы жоқ БКМ үшін салықтық өтініш негіз болып табылады (ҚР СК 111-бабы).
Бухгалтер нені тексеруі керек
Тексеруді құжаттың бар-жоғы бойынша ғана емес, чектің нақты ақшалай есеп айырысумен байланысы бойынша да жүргізген ыңғайлы. Негізгі бақылау нүктелері — іс жүзінде төленген сома, өткізу нысанасы, операция күні, салық төлеушінің деректері және пайдаланылған БКМ туралы мәліметтер.
Практикалық бақылауды мынадай тәртіппен ұйымдастыруға болады:
- Чекті өткізілген тауармен, орындалған жұмыспен немесе көрсетілген қызметпен салыстыру.
- Чек сомасының сатып алушы іс жүзінде төлеген сомаға тең екенін тексеру.
- Салық төлеуші мен БКМ туралы мәліметтердің есепке алу деректерімен сәйкестігіне көз жеткізу.
- Пайдаланылатын БКМ моделінің бақылау-касса машиналарының тізіліміне енгізілгенін тексеру.
- БКМ-ның ақшалай есеп айырысумен байланысты қызмет басталғанға дейін есепке қойылғанына көз жеткізу.
- Кассалық операцияларды ауысым деректерімен және түсімнің бухгалтерлік есебімен салыстыру.
- Бір төлем қайталап есепке алынбауы үшін операцияларды көрсету реттілігін тексеру.
Модельді тізілімге енгізу, БКМ-ны есепке қою және чек мазмұнына қойылатын талаптарды сақтау талаптары касса машинасын қолдану тәртібіне тікелей кіреді (ҚР СК 111-бабы). Сондықтан ішкі бақылау кезінде түсімнің қорытынды сомасын ғана салыстыру жеткіліксіз.
Ұйым кассалық техниканың әртүрлі түрлерін пайдаланса, ерекше назар аудару қажет. Жалпыға ортақ телекоммуникациялар желісі қолжетімді жерде деректерді тіркеу және (немесе) беру функциясы бар БКМ туралы жалпы ереже қолданылады. Деректерді бермейтін БКМ мұндай желі жоқ жерлердегі қызмет үшін көзделген (ҚР СК 110-бабы).
Сауда операциялары немесе қызмет көрсету кезінде қолма-қол ақша қабылдайтын сауда автоматтары мен қызметтерге ақы төлеу терминалдары деректерді тіркеу және (немесе) беру функциясы бар БКМ-мен жабдықталуы керек (ҚР СК 110-бабы). Мұндай есеп айырысуларды да ұйымның кассалық бақылауына енгізу керек.
Салық төлеуші салық органдарының лауазымды адамдарына БКМ-ға қол жеткізуді қамтамасыз етуге міндетті (ҚР СК 111-бабы). Жұмыс процесінде бұл машинаның пайдаланылатын орны мен тіркелу мәртебесі туралы мәліметтер қолданылатын БКМ-ны сәйкестендіруге болатындай ұйымдастырылуы керек дегенді білдіреді.
БКМ істен шыққан кездегі тауар чегі
Салық кодексі БКМ чегін немесе тауар чегін беруге жол береді және құжат сомасына бірыңғай талап белгілейді: ол өткізілген тауар, орындалған жұмыс немесе көрсетілген қызмет үшін төлемге сәйкес келуі керек (ҚР СК 111-бабы). Тауар чегін ресімдеу БКМ қолданудың қолданыстағы тәртібіне және белгіленген нысанға сәйкес болуы керек.
Тауар чегін ресімдеу кезінде бухгалтер құжаттың нақты төлеммен байланысын қамтамасыз етуі қажет. Сома, күн, сатушы туралы мәліметтер және операцияның мазмұны құжатты өткізу операциясымен және есепке алу деректерімен салыстыруға мүмкіндік беруі керек.
Егер тауар чектеріне көшудің себебі БКМ-ның техникалық ақауы болса, оның тіркелуіне қатысты салдарды ескеру қажет. Техникалық ақауға байланысты машинаны одан әрі қолдану мүмкіндігінің болмауы БКМ-ны салық органындағы есептен шығарудың негіздерінің бірі болып табылады (ҚР СК 111-бабы).
Істен шығудан кейін бухгалтерге берілген тауар чектері мен есепте көрсетілген түсім арасындағы байланысты сақтау маңызды. Құжаттардың реттілігін, сомалары мен күндерін тексеріп, сондай-ақ кассалық операциялар қалпына келтірілгеннен кейін бір төлемнің қайталап көрсетілуіне жол бермеу керек.
Егер БКМ пайдаланыла берсе, ол техникалық жарамды болуы керек: пайдаланылатын жері бойынша дәл техникалық жарамды машиналар есепке қойылуға жатады (ҚР СК 111-бабы). Техникалық жарамды модельді жаңа модельге ауыстыру да бұрынғы БКМ-ны есептен шығару негіздерінің бірі ретінде аталған.
Жиі қойылатын сұрақтар
Кассалық чектің орнына тауар чегін беруге бола ма? — Салық кодексі тауар, жұмыс немесе қызмет үшін іс жүзінде төленген сомаға БКМ чегін немесе тауар чегін беруді көздейді. Тауар чегі БКМ қолданудың қолданыстағы тәртібі және кассалық құжаттарға қойылатын талаптар сақтала отырып ресімделеді (ҚР СК 111-бабы).
Чек нақты төлем сомасына сәйкес болуы керек пе? — Иә. Құжат өткізілген тауар, орындалған жұмыс немесе көрсетілген қызмет үшін төленген сомаға беріледі (ҚР СК 111-бабы).
Ақшалай есеп айырысу кезінде БКМ қолдану керек пе? — Жалпы ереже бойынша иә: егер тұлға немесе операция үшін ерекшелік көзделмесе, Қазақстандағы ақшалай есеп айырысулар деректерді тіркеу және (немесе) беру функциясы бар БКМ міндетті түрде қолданыла отырып жүргізіледі (ҚР СК 110-бабы).
Деректерді бермейтін БКМ қашан қолданылады? — Оны қызметі жалпыға ортақ телекоммуникациялар желісі жоқ жерде жүзеге асырылатын салық төлеуші қолданады (ҚР СК 110-бабы).
Есеп айырысуды бастағанға дейін БКМ-ны есепке қою керек пе? — Иә. БКМ-ны салық органында есепке қою ақшалай есеп айырысумен байланысты қызмет басталғанға дейін орындалуы керек (ҚР СК 111-бабы).
Чек мазмұнына қойылатын талаптардың тізбесін кім белгілейді? — БКМ қолдану тәртібін және чек мазмұнына қойылатын талаптардың тізбесін уәкілетті орган белгілейді (ҚР СК 111-бабы).