ҚҚС есебін дұрыс жүргізу — әрбір операцияны салықтық есепке алуда дәйекті түрде көрсету, оның салық режимін айқындау, өткізу және сатып алу бойынша ҚҚС сомаларын салыстыру, содан кейін тексерілген деректерді декларацияға көшіру деген сөз. Салықтық есепке алу теңгемен есептеу әдісі бойынша жүргізіледі, ал салық кезеңінің қорытындысы бойынша оның негізінде салық салу объектілері айқындалып, бюджетке төленетін төлемдер есептеледі (ҚР СК 204-бабы). Сондықтан бухгалтер үшін қорытынды сомадан бастамау маңызды: алдымен операцияның мазмұны мен күнін, құжаттар мен есепке алу тіркелімдерін тексеріп, содан кейін ғана міндеттемені немесе ҚҚС асып кету сомасын есептеу қажет.
ҚҚС қағидалары: тексеруді неден бастау керек
ҚҚС-пен жұмысты әрбір шаруашылық операциясы бойынша жеке ұйымдастырған ыңғайлы. Алдымен нақты не болғанын анықтаңыз: сатып алу, өткізу, қайтару, түзету, экспорт немесе басқа операция. Содан кейін шартты, бастапқы құжатты, салықтық есепке алу деректерін және олардың негізінде ҚҚС ақпараттық жүйелерде көрсетілетін құжаттарды салыстырыңыз. Төлем туралы мәліметтерді де ескеру қажет, алайда есептеу әдісі кезінде операциялардың нәтижелері ақшаны немесе оның баламасын алу не төлеу күні бойынша емес, олардың жасалу фактісі бойынша танылады (ҚР СК 204-бабы).
Тексерудің практикалық тәртібі мынадай болуы мүмкін:
- Операцияның жасалған күнін ескере отырып, оның шынымен тексерілетін салық кезеңіне жататынына көз жеткізіңіз.
- Барлық құжаттардағы тауардың, жұмыстың немесе көрсетілетін қызметтің атауын, санын, құнын және контрагентті салыстырыңыз.
- Операцияның бухгалтерлік және салықтық есепке алуда бірдей көрсетілгенін тексеріңіз.
- Өткізу бойынша ҚҚС-ты және есепке жатқызу көзделген ҚҚС-ты бөлек тексеріңіз.
- Қайтару, бағаның өзгеруі, құжатты түзету немесе өзге де түзету болмағанын анықтаңыз.
- Есепке алу тіркелімдерінің қорытынды сомаларын декларацияны жібергенге дейін оның деректерімен салыстырыңыз.
Мұндай тәсіл декларацияның қорытындысы бағдарлама арқылы формалды түрде есептелгенімен, дұрыс емес бастапқы деректерге негізделген жағдайды болдырмауға көмектеседі. Автоматтандырылған есептеу операцияның экономикалық мазмұнын, оны тану күнін және құжаттамалық ресімделуін тексеруді алмастырмайды.
Салық салудың әртүрлі шарттары көзделген операцияларға ерекше назар аудару қажет. Егер Салық кодексі бөлек салықтық есепке алуды талап етсе, тиісті бөлінетін санаттар бойынша объектілерді біріктіруге болмайды. Мұндай санаттарға, атап айтқанда, тауарларды, жұмыстарды және көрсетілетін қызметтерді өткізу бойынша айналымдар, кіріс түрлері мен салық мөлшерлемелері жатады. Жалпы кірістер мен шығыстарды бөлу әдістерін қоса алғанда, бөлек есепке алуды жүргізу тәртібін салық төлеуші салықтық есепке алу саясатында бекітеді (ҚР СК 210-бабы).
2026 жылғы ҚҚС қағидалары: 1С-тегі есеп пен деректерді бақылау
Есептілікті жасамас бұрын дәйекті салыстырып тексеру жүргізіңіз. Бастапқы құжаттардан бастаңыз, содан кейін есепке алу тіркелімдеріндегі қозғалыстарды тексеріп, тек осыдан кейін декларацияға көшіңіз. Егер алшақтық қорытынды нысанда анықталса, оны әдетте бастапқы құжат, операцияны тану күні немесе оның есепке алуда көрсетілуі деңгейінен іздеуге тура келеді.
Пайдалы ішкі бақылау мыналарды қамтиды:
- сатып алу және өткізу бойынша құжаттардың толықтығын тексеру;
- қайталанатын және есепке алу жүйесінде өткізілмеген құжаттарды іздеу;
- контрагенттер мен шарттар бойынша айналымдарды салыстыру;
- ҚҚС есепке жатқызылмаған немесе көзделгеннен өзгеше көрсетілген операцияларды талдау;
- қайтаруларды, түзетулерді және құн өзгерістерін тексеру;
- әртүрлі салық салу шарттары бойынша есепке алынатын операцияларды бөлек салыстырып тексеру;
- салықтық есепке алу саясатында бекітілген бөлек салықтық есепке алуды жүргізу тәртібінің сақталуын тексеру;
- декларация көрсеткіштерінің толық жазбасын сақтау.
Егер 1С-тен есепке жатқызылатын ҚҚС-қа байланысты құжат немесе хабарлама жіберілмесе, алдымен қатенің қай кезеңде туындайтынын анықтаңыз: деректерді қалыптастыру, құжатты өткізу, толтырылуын бақылау немесе жіберу. Содан кейін пайдаланушының құқықтарын, тауарлық-материалдық қорлар бойынша бастапқы құжаттың жай-күйін және өзара байланысты құжаттардағы сомалардың сәйкестігін тексеріңіз.
Алшақтық болған кезде бастапқы құжатты, тіркелімдер бойынша қозғалыстарды және қалыптастырылған есептілік деректерін салыстыру қажет. Айырмашылықтың көзін анықтамай, тек қорытынды соманы түзетуге болмайды: деректер қайта қалыптастырылған кезде бұрынғы алшақтық қайтадан пайда болуы мүмкін. Егер операция бөлек есепке алудың бөлінетін санатына жатса, оның салықтық есепке алу саясатына сәйкес дәл осы санатта көрсетілгенін қосымша тексеріңіз (ҚР СК 210-бабы).
ҚҚС асып кетуі және қайтарудың арнайы тәртібі
Есепке алу деректеріндегі ҚҚС асып кетуін тиісті салық кезеңі үшін есептеу нәтижесі ретінде қарастыру қажет. Алдымен бухгалтер операцияларды есептеу әдісі бойынша танудың дұрыстығын, салықтық есепке алудың толықтығын және декларация көрсеткіштерінің есепке алу тіркелімдеріне сәйкестігін тексеруі керек. Салық кезеңінің қорытындысы бойынша салық төлеуші салық салу объектілерін және салық салуға байланысты объектілерді айқындайды, содан кейін салықтар мен бюджетке төленетін төлемдерді есептейді (ҚР СК 204-бабы).
Егер операциялардың бір бөлігі өзге салық салу шарттарымен есепке алынса, бөлек салықтық есепке алудың сақталуын тексеру қажет. Салық төлеуші оны Салық кодексінде көзделген жағдайларда жүргізуге міндетті және мұндай талап белгіленген бөлінетін санаттар бойынша объектілерді біріктіруге құқылы емес (ҚР СК 210-бабы).
Асып кету сомасын кезең-кезеңімен тексерген ыңғайлы:
- операцияларды олардың жасалу фактісі бойынша салық кезеңімен салыстыру;
- бастапқы құжаттар бойынша өткізу және сатып алу көрсеткіштерін тексеру;
- салық салу шарттары өзгеше операцияларды бөліп көрсету;
- жалпы көрсеткіштердің бөлінуін салықтық есепке алу саясатымен салыстыру;
- есепке алу тіркелімдерін декларация көрсеткіштерімен салыстыру;
- есептеуге әсер ететін түзетулерді, қайтаруларды және құн өзгерістерін тексеру.
Төлем күні өздігінен есептеу әдісі бойынша салықтық есепке алу мақсатында операцияның жасалған күнін алмастырмайды. Операциялар мен басқа да оқиғалардың нәтижелері олардың жасалу фактісі бойынша, оның ішінде жұмыстар орындалған, қызметтер көрсетілген, тауарлар сатып алушыға немесе оның сенім білдірілген тұлғасына тиеп-жөнелтілген не берілген күннен бастап танылады (ҚР СК 204-бабы).
Бөлек есепке алу кезінде бухгалтер үшін операцияларды санаттар бойынша бөліп қана қоймай, белгіленген тәртіптің дәйекті қолданылуын қамтамасыз ету де маңызды. Жалпы кірістер мен шығыстардың тізбесін және оларды бөлінетін санаттар мен өзге қызмет арасында бөлу әдістерін салық төлеуші салықтық есепке алу саясатында бекітеді (ҚР СК 210-бабы).
Осылайша, ҚҚС асып кетуімен жұмыс салық кезеңін, құжаттар мен тіркелімдерді салыстырып тексеруден басталады. Салық салу шарттары өзгеше операцияларға және олардың бөлек есепке алуда дұрыс көрсетілуіне ерекше назар аударылады. Қорытынды көрсеткіштерді декларациядан нақты операциялар мен құжаттарға дейін қадағалау мүмкін болуы тиіс.
Жиі қойылатын сұрақтар
ҚҚС-ты қалай дұрыс есептеу керек? — Қорытынды айырмадан емес, әрбір операцияны: кезеңін, құжаттарын, салық режимін, өткізу бойынша ҚҚС сомасын және есепке жатқызу негіздерін тексеруден бастаңыз. Осыдан кейін тіркелімдерді декларациямен салыстырыңыз. Салықтық есепке алу есептеу әдісі бойынша жүргізіледі, яғни операциялар олардың жасалу фактісі бойынша танылады (ҚР СК 204-бабы).
2026 жылы ҚҚС-тың қандай қағидаларын ескеру керек? — Нақты операция жасалған күні қолданыста болған нормаларды қолданыңыз, есептеу әдісін сақтаңыз және Салық кодексінде көзделген жағдайларда бөлек салықтық есепке алуды жүргізіңіз. Егер бөлек есепке алу талабы белгіленсе, салық салу шарттары әртүрлі санаттарды біріктіруге болмайды (ҚР СК 210-бабы).
Неліктен ҚҚС бойынша құжат 1С-тен жіберілмейді? — Қатенің туындау кезеңін анықтаңыз, содан кейін қайта жібергенге дейін пайдаланушының құқықтарын, бастапқы құжаттардың өткізілуін, тіркелімдер бойынша қозғалыстарды және өзара байланысты құжаттардағы сомалардың сәйкестігін тексеріңіз.
ҚҚС-тың кез келген асып кетуін қайтаруға дайын сома деп санауға бола ма? — Алдымен есепті салықтық есепке алу және декларация деректерімен растау, операцияларды тану кезеңін және бөлек есепке алудың сақталуын тексеру қажет. Қорытынды көрсеткішті құжаттар мен есепке алу тіркелімдеріне дейін қадағалау мүмкін болуы тиіс.
Салық салу шарттары өзгеше операциялар бойынша нені тексеру керек? — Олардың жеке санатқа бөлінгенін, басқа шарттар қолданылатын операциялармен біріктірілмегенін және жалпы көрсеткіштердің бөлінуі салықтық есепке алу саясатына сәйкес келетінін тексеріңіз (ҚР СК 210-бабы).