Бухгалтерлік есеп деген не
Бухгалтерлік есеп — бұл кәсіпкердің немесе ұйымның қаржылық жағдайы мен қызмет нәтижелері туралы ақпаратты жинау, тіркеу және қорыту жүйесі. Оның міндеті есептілікті дайындаумен ғана шектелмейді: есеп активтер мен міндеттемелерді көруге, жұмыс нәтижелерін бағалауға және мүдделі тұлғаларға түсінікті әрі шынайы қаржылық ақпарат ұсынуға көмектеседі.
Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептіліктің мақсаты мүдделі тұлғаларды дара кәсіпкерлер мен ұйымдардың қаржылық жағдайы, қызмет нәтижелері және қаржылық жағдайындағы өзгерістер туралы толық әрі шынайы ақпаратпен қамтамасыз етуге байланысты. Бұл ретте бухгалтерлік есепті салық есебінен ажырата білу керек: салық есебі салық салу объектілері туралы ақпаратты қорыту және жүйелеу, салықтар мен бюджетке төленетін төлемдерді есептеу және салық есептілігін жасау үшін жүргізіледі (ҚР СК 202-бабы).
«есеп бухгалтериясы» және «бухгалтер есебі» деген сұраулар синоним ретінде жиі қолданылады, бірақ олардың арасында айырмашылық бар. Бухгалтерлік есеп — қаржылық ақпаратпен реттелген жұмыс. Бухгалтерия есеп жүргізетін бөлімшені немесе мамандарды да, құжаттарды өңдеу мен есептілікті дайындау процесінің өзін де білдіруі мүмкін.
Есеп есептілік нысанынан емес, шаруашылық операциядан және оны растайтын құжаттан басталады. Одан кейін мәліметтер жіктеледі, есеп жүйесінде көрсетіледі, бақыланады және қорытылады. Сондықтан қорытынды есептіліктің сапасы құжатты алудан бастап қалыптастырылған көрсеткіштерді бақылауға дейінгі бүкіл тізбекке байланысты.
Қазақстандағы бухгалтерлік есеп: мақсаты мен қағидаттары
Қазақстанда бухгалтерлік есепті ұйымдастыру кезінде бағдарламаның қолайлылығын немесе қалыптасқан тәжірибені ғана емес, бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы заңнаманың талаптарын да басшылыққа алу маңызды. Мұның салық есебі үшін практикалық маңызы бар: жалпы қағида бойынша ол бухгалтерлік есеп деректеріне негізделеді, ал бухгалтерлік құжаттаманы жүргізу тәртібі бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы заңнамада айқындалады (ҚР СК 202-бабы).
- есептеу — операциялар өздері жататын кезеңде көрсетіледі;
- үздіксіздік — есеп ұйым қызметінің жалғасатыны ескеріле отырып құрылады.
Есептегі ақпарат түсінікті, орынды, сенімді және салыстырмалы болуға тиіс. Бұл сипаттамалар бухгалтердің күнделікті жұмысында да пайдалы: мәліметтерді оларды пайдалануға, әртүрлі кезеңдердегі көрсеткіштерді салыстыруға және қызмет туралы шынайы түсінік алуға болатындай етіп көрсету қажет.
Іс жүзінде есеп жүйесін бірізділікпен құрған ыңғайлы:
- Ұйым қызметінде қандай операциялар туындайтынын айқындау.
- Олардың қандай құжаттармен расталатынын белгілеу.
- Құжаттардың бухгалтерияға уақтылы берілуін ұйымдастыру.
- Операцияларды жіктеу мен талдамалық есепті баптау.
- Деректерді енгізу, операцияларды бақылау және бекіту міндеттерін ажырату.
- Есеп мәліметтерін құжаттармен және активтер мен міндеттемелердің нақты жай-күйімен жүйелі түрде салыстырып тексеру.
Мұндай тәсіл істерді жаңа бухгалтерге тапсырғанда немесе бухгалтерлік есепті нөлден қалпына келтіргенде ерекше маңызды. Алдымен компанияның қызметін сипаттап, құжаттарды жинау, содан кейін бастапқы мәліметтерді растау және осыдан кейін ғана операцияларды жүйелі түрде көрсетуге көшу керек. Салық есебінің мақсаттары үшін есеп құжаттамасына, атап айтқанда, бухгалтерлік құжаттама, көзделген жағдайларда бастапқы есепке алу құжаттары, шот-фактуралар, салық тіркелімдері, салық нысандары, салықтық есеп саясаты және олардың негізінде салық салу объектілері айқындалып, салық міндеттемелері есептелетін өзге де құжаттар жатады (ҚР СК 202-бабы).
Бухгалтерлік есептегі негізгі құралдар
«нқ бухгалтерлік есеп» деген сұрау бойынша әдетте негізгі құралдар туралы ақпарат іздейді. Олармен жұмыс істеу объектінің бүкіл өмірлік циклін: оның түсуін, пайдаланылуын, ауыстырылуын және есептен шығарылуын дәйекті түрде құжаттауды талап етеді.
Объектіні есепте көрсетпес бұрын бухгалтер ұйымның нақты не сатып алғанын, оның не үшін пайдаланылатынын және операцияны қандай құжаттар растайтынын анықтауы қажет. Кез келген қымбат сатып алуды тек атауына немесе бағасына қарап автоматты түрде негізгі құралдарға жатқызуға болмайды. Есептік шешім операцияның экономикалық мазмұнын, объектінің сипаттамаларын және ұйым бекіткен есеп қағидаларын ескеруге тиіс.
Негізгі құралдарды бақылау үшін мыналарды қамтамасыз ету пайдалы:
- әрбір объектіні сәйкестендіруді;
- жауапты тұлғаларды бекітуді;
- түсуі мен қозғалысы туралы құжаттарды сақтауды;
- бухгалтерлік деректердің нақты қолда бар мүлікпен сәйкестігін;
- объект жай-күйіндегі өзгерістерді құжатпен ресімдеуді.
Объектіні тану, бағалау және кейіннен есепке алу тәртібі бухгалтерлік есептің қолданылатын талаптары ескеріле отырып, есеп саясатында бекітіледі. Егер бастапқы құжаттар жеткіліксіз болса, алдымен растайтын ақпаратты қалпына келтіру қажет: объектінің түсу негізін, оның сипаттамаларын, құнын және есепке қабылданған күнін анықтау керек. Жетіспейтін мәліметтерді жорамалдарға сүйеніп толтыруға болмайды.
Ломбардтағы есеп және ЖИ қолдану
Ломбардтағы бухгалтерлік есепті нақты процестерді сипаттаудан бастау керек. Ұйымның өз мүлкі мен ақшасын, сондай-ақ клиенттермен жасалатын операцияларға байланысты құндылықтар мен сомаларды бөлек сәйкестендіру маңызды. Әрбір операция үшін құжат, клиенттік операция, ақша немесе мүлік қозғалысы және есеп жүйесіндегі жазба арасында қадағаланатын байланыс болуы қажет.
Егер ломбардта бухгалтерлік есепті нөлден жолға қою қажет болса, мынадай іс-қимыл тәртібі пайдалы:
- операция түрлері мен құжаттар қозғалысын сипаттау;
- ақпаратты қабылдауға, сақтауға және беруге жауапты тұлғаларды айқындау;
- шарттарды, кассалық, банктік және өзге де растайтын құжаттарды жинау;
- нақты қалдықтарды қолда бар есеп мәліметтерімен салыстыру;
- әрбір операцияны құжаттан есеп жазбасына дейін қадағалауға болатындай етіп талдаманы баптау;
- салыстырып тексеру мен бақылаудың жүйелі рәсімдерін белгілеу.
Ломбардтың салық есебі салық салу объектілері туралы ақпаратты қорыту мен жүйелеуді, салықтар мен бюджетке төленетін төлемдерді есептеуді және салық есептілігін жасауды қамтамасыз етуге тиіс. Салық төлеуші салық тіркелімдерінің нысандарын есеп мәліметтері осы міндеттерді орындауға мүмкіндік беретіндей етіп айқындайды (ҚР СК 202-бабы).
Бухгалтерлік есептегі ЖИ құжаттарды жіктеуге, сәйкессіздіктерді іздеуге, түсіндірмелердің жобаларын дайындауға және ішкі бақылауға арналған сұрақтар тізбесін қалыптастыруға көмектесе алады. Алайда ЖИ жұмысының нәтижесі өздігінен бастапқы құжатты алмастырмайды. Бухгалтер ұсынылған жазбаларды бастапқы құжаттармен, есеп саясатымен және қолданылатын талаптармен салыстыруы қажет.
Автоматты түрде ұсынылған сомаларға, мерзімдерге, бухгалтерлік жазбаларға және нормаларға сілтемелерге ерекше мұқият қарау керек. Операцияны есепте көрсеткенге дейін мұндай деректерді шартпен, бастапқы құжаттармен және тиісті нормативтік ережемен салыстырып тексеру қажет. Бухгалтерлік есеп жүргізбеуге және қаржылық есептілік жасамауға құқылы дара кәсіпкерлер үшін ҚР СК салық есебінің жеке қағидаларын көздейді. Мысалы, жұмыстарды орындаудан немесе қызметтер көрсетуден түсетін кіріс жұмыстардың орындалғанын немесе қызметтердің көрсетілгенін растайтын актінің не өзге құжаттың негізінде осындай құжатқа қол қойылған кезеңде танылады (ҚР СК 725-бабы).
Жиі қойылатын сұрақтар
Бухгалтерлік есеп — бұл тек есептілікті дайындау ма? — Жоқ. Ол операциялар туралы ақпаратты жинауды, тіркеуді, бақылауды және қорытуды қамтиды, ал есептілік осы жұмыстың нәтижесі болады.
Бухгалтерлік есептің бухгалтериядан айырмашылығы неде? — Бухгалтерлік есеп қаржылық ақпаратпен жұмыс істеу жүйесін білдіреді, ал бухгалтерия деп әдетте бөлімшені, мамандарды немесе осындай есепті жүргізудің ұйымдастырылған процесін атайды.
Қазақстанда есептің қандай қағидаттары қолданылады? — Есеп жүргізу кезінде есептеу және үздіксіздік қағидаттары қолданылады, ал ақпарат түсінікті, орынды, сенімді және салыстырмалы болуға тиіс.
Ломбардта бухгалтерлік есепті нөлден неден бастау керек? — Операцияларды сипаттаудан, растайтын құжаттарды жинаудан, нақты қалдықтарды есеп мәліметтерімен салыстырудан және әрбір операцияны қадағалауға мүмкіндік беретін талдаманы баптаудан бастау керек.
Бухгалтерлік есепті жасанды интеллектіге тапсыруға бола ма? — ЖИ-ді көмекші құрал ретінде пайдалануға болады, бірақ оның қорытындыларын маман бастапқы құжаттар, есеп саясаты және қолданылатын талаптар негізінде бақылауға тиіс.