Мемлекеттік кірістер органының әкімшілік ісін қарау кезінде сот құқық бұзушылықтың болуын және тұлғаның кінәсін ғана емес, хаттамалардың дұрыс жасалуын, материалдардың ресімделуін, рәсімнің сақталуын және жауаптылықтан босату негіздерін де тексереді. Мұндай тәсіл ҚР ӘҚБтК-нің 829-6 және 829-11-баптарынан туындайды және 2026 жылғы практика үшін өзекті.
Не болды
2026 жылғы 14–16 қазан аралығында Оқу-әдістемелік орталық ҚР Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің Заң басқармасымен бірлесіп, мемлекеттік кірістер органдарының әкімшілік істері бойынша сот практикасының ерекшеліктері мен әкімшілік практика мәселелеріне арналған қашықтан семинар өткізді.
Іс-шара Комитет төрағасының 2025 жылғы 26 желтоқсандағы № 1395 бұйрығымен бекітілген Мемлекеттік кірістер органдары қызметкерлерінің біліктілігін арттыру жөніндегі семинарларды өткізу жоспарына сәйкес ұйымдастырылды.
Салық төлеушілер үшін мұндай оқытудың өткізілу фактісінің өзі жаңа міндеттерді, мөлшерлемелерді немесе мерзімдерді белгілемейді. Алайда семинар тақырыбы әкімшілік іс материалдары сапасының практикалық маңызын көрсетеді: сот тағылған құқық бұзушылықтың мәнін ғана емес, мемлекеттік кірістер органының процестік әрекеттерді қаншалықты дұрыс орындағанын да бағалайды.
Істі қарау кезінде не тексеріледі
Дайындық сатысында сот ҚР ӘҚБтК-нің 829-6-бабына сәйкес істің өзінің құзыретіне жататынын және оны қарауға кедергі келтіретін мән-жайлардың бар-жоғын анықтайды. Хаттаманың және басқа да құжаттардың дұрыс жасалуы, өтінішхаттар мен қарсылық білдірулердің болуы, сондай-ақ қатысушылардың қаралатын орын мен уақыт туралы тиісінше хабардар етілуі бөлек тексеріледі.
Қажет болған жағдайда сот:
- қосымша материалдарды талап етіп алдыруы;
- қатысуы қажет тұлғаларды шақыруы;
- мәлімделген өтінішхаттарды шешуі;
- сараптама тағайындауы мүмкін.
Істі мәні бойынша қарау кезінде ҚР ӘҚБтК-нің 829-11-бабы қолданылады. Сот әкімшілік құқық бұзушылықтың жасалған-жасалмағанын, нақты тұлғаның кінәлі-кінәлі еместігін және оның жауаптылыққа жататын-жатпайтынын анықтауға міндетті. Сондай-ақ жауаптылықты жеңілдететін және ауырлататын мән-жайлар, мүліктік залалдың болуы, іс жүргізуді тоқтату немесе тұлғаны жауаптылыққа тартпау негіздері анықталады.
Осылайша, болжамды құқық бұзушылықты көрсетудің өзі жеткіліксіз: қорытындылар дұрыс ресімделген және іске қатысы бар материалдармен расталуға тиіс.
Салық төлеуші мен бухгалтер нені ескеруі керек
Мемлекеттік кірістер органының хаттамасын, қаулысын немесе өзге де құжатын алғаннан кейін құжаттың деректемелерін, оқиғаның сипаттамасын, қоса берілген дәлелдемелерді және хабарлау тәртібінің сақталуын тексеру қажет. Баяндалған мән-жайларды бастапқы құжаттармен, салық есептілігімен, хат алмасумен және даулы кезеңге қатысты басқа да материалдармен салыстырған жөн.
Практикалық іс-қимыл тәртібі мынадай болуы мүмкін:
- Алынған құжаттарды және олардың табыс етілген күнін растайтын құжатты сақтау.
- Құқық бұзушылық сипаттамасының нақты операциялар мен есепке алу деректеріне сәйкестігін тексеру.
- Салық төлеушінің ұстанымын растайтын құжаттарды дайындау.
- Қажетті өтінішхаттарды жазбаша түрде мәлімдеп, олардың қандай мән-жайларды анықтауға көмектесетінін нақты көрсету.
- Шағым немесе қарсылық берер алдында ҚР ӘҚБтК-нің қолданылатын нормалары мен процестік тәртіпті тексеру.
Операцияның экономикалық мәнін түсіндірумен ғана шектелмеу керек. Хаттамадағы қателер, қажетті материалдардың болмауы немесе тиісінше хабарламау да істі дұрыс шешу үшін маңызды болуы мүмкін. Сонымен бірге әрбір бұзушылықтың салдарын нақты іс жүргізудің мән-жайларына қатысты бағалау қажет.
ҚР ӘҚБтК-нің 829-11-бабы соттың Кодекстің 44-бабының бірінші бөлігінің қағидалары бойынша есептелетін әкімшілік айыппұлды жалпы соманың 30 пайызынан аспайтын мөлшерде қысқарту құқығын да көздейді. Бұл санкцияны автоматты түрде азайту емес, соттың құқығы, сондықтан мүдделі тұлға үшін жауаптылық туралы мәселені шешуге маңызы бар мән-жайлар мен құжаттарды ұсыну маңызды.
Жиі қойылатын сұрақтар
Семинардың өткізілуі әкімшілік жауаптылыққа тарту қағидаларын өзгертті ме? — Кіріс деректерінде мұндай өзгерістер көрсетілмеген. Семинар салық төлеушілер үшін жаңа міндеттерді енгізуге емес, сот және әкімшілік практикаға арналды.
Сот хаттаманың дұрыс жасалғанын тексере ме? — Иә. Мұндай тексеру ҚР ӘҚБтК-нің 829-6 және 829-11-баптарында тікелей көзделген.
Сотқа қосымша материалдарды ұсынуға бола ма? — Сот қосымша материалдарды талап етіп алдыруға құқылы, ал іске қатысушы өтінішхаттар мәлімдей алады. Әрбір құжаттың маңызы мен жол берілетіндігі нақты іс шеңберінде бағаланады.
Сот әкімшілік айыппұлды әрқашан 30 пайызға азайта ма? — Жоқ. Кодекс соттың айыппұлды 30 пайыздан аспайтын мөлшерде қысқарту құқығын бекітеді, бірақ оны автоматты түрде азайтуды көздемейді.
Бухгалтер бірінші кезекте нені тексеруі керек? — Хаттаманың мазмұнын бастапқы құжаттармен және есептілікпен салыстырып, материалдардың ресімделуін тексеру және құжаттардың алынған күнін растайтын құжатты сақтау қажет.