2026 жылы салық аударымдарын есептелген, есепке жазылған және төленген сомалар бойынша бөлек салыстырып тексеру керек: әрбір көрсеткіштің мазмұны ҚР СК 119-бабында белгіленген, ал осы нормада барлық салықтар, бюджетке төленетін төлемдер мен әлеуметтік төлемдер үшін бірыңғай мөлшерлеме немесе бірыңғай мерзім көзделмеген.
Салық аударымдарына не жатады
«Салық аударымдары» деген тіркес мемлекетке төленетін міндетті аударымдардың жалпы атауы ретінде жиі қолданылады. Алайда бухгалтер үшін салықтарды, бюджетке төленетін төлемдер мен әлеуметтік төлемдерді бір сомаға біріктірмеу маңызды: міндеттеменің әрбір түрін бөлек есептеп, есептілікте көрсетіп және салыстырып тексеру керек.
ҚР СК 119-бабы сомаларды былайша бөледі:
- есептелген сома салық төлеуші немесе салық агенті салық есептілігінде айқындайды. ҚР СК-де көзделген жағдайларда оны уәкілетті мемлекеттік органдардың мәліметтері негізінде салық органы не тікелей уәкілетті мемлекеттік орган да айқындайды;
- есепке жазылған сома салықтық тексеру нәтижелері, тексеру нәтижелері туралы хабарламаға шағымды қарау қорытындылары немесе уәкілетті мемлекеттік органдардың мәліметтері бойынша салық органы айқындайды. Белгіленген құзырет шегінде мұндай соманы уәкілетті мемлекеттік орган да айқындай алады;
- салықтың немесе бюджетке төленетін төлемнің төленген сомасы салық төлеуші немесе салық агенті төлеген соманы, оның ішінде тиісті міндеттеме есебіне есепке жатқызылған соманы, сондай-ақ салық органы немесе сот орындаушысы өндіріп алған соманы қамтиды;
- әлеуметтік төлемнің төленген сомасы аударылған соманы және салық органы өндіріп алған соманы қамтиды.
Демек, декларациядағы сома мен іс жүзінде төленген ретінде есепке алынған сома — әртүрлі көрсеткіштер. Салыстырып тексеру кезінде бухгалтер есепті, төлемнің жүргізілуін, оның тиісті міндеттемеге жатқызылуын және нәтиженің есепке алу деректерінде көрсетілуін тексеруі керек.
Есептелген және есепке жазылған сомалар ҚР СК-де көзделген түзетулер, жеңілдіктер, шегерімдер мен азайтулар ескеріле отырып айқындалады. Сондықтан есептеу кезінде қолданылған әрбір түзетудің, жеңілдіктің, шегерімнің немесе азайту сомасының негізін бөлек белгілеу керек (ҚР СК 119-бабы).
ЖК салықтарының аударымдары: бухгалтер нені тексеруі керек
ЖК міндеттемелерінің тізбесі қолданылатын салық режимі, қызмет сипаты, жұмыскерлердің, мүліктің және тиісті салық салу объектілерінің болуы ескеріле отырып белгіленеді. Сондықтан «ЖК салықтарын аудару» және «ЖК салықтарының аударымдары» деген сұрауларды бір әмбебап формулаға келтіруге болмайды.
Практикалық тексеруді кезең-кезеңімен жүргізген ыңғайлы:
- Кәсіпкердің мәртебесі мен қолданылатын салық режимін нақтылау.
- ЖК қызметіне қатысты салықтардың, бюджетке төленетін төлемдер мен әлеуметтік төлемдердің тізбесін жасау.
- Бастапқы құжаттар мен есепке алу тіркелімдері негізінде әрбір міндеттеме бойынша базаны айқындау.
- Қолданылған шегерімдердің, түзетулердің, жеңілдіктер мен азайтулардың негіздерін тексеру.
- Есептелген сомаларды салық есептілігінің көрсеткіштерімен салыстыру.
- Аударылған сомаларды төлемдер, есепке жатқызулар, өндіріп алулар және қайтарулар туралы деректермен бөлек салыстырып тексеру.
Егер ЖК салық агенті ретінде әрекет етсе, кәсіпкердің өз міндеттемелерін басқа жеке тұлғаларға төлемдер жасауға байланысты есептелетін және аударылатын сомалардан ажырату керек. Мұндай бөлу әрбір міндеттемені тиісті есеппен, есепті кезеңмен және төлем құжатымен салыстыруға мүмкіндік береді.
Берешекті тек ішкі бухгалтерлік кесте бойынша айқындауға болмайды. Онда есептелген сома көрсетілуі мүмкін, ал төлем әлі жүргізілмеген, өндіріп алынған, есепке жатқызылған немесе қайтарылған болуы ықтимал. Белгілі бір кезең үшін төленген салық немесе бюджетке төленетін төлем сомасы осы кезеңде төлеушінің есебіне жатқызылған және оған қайтарылған сома шегеріле отырып есептеледі. Әлеуметтік төлемнің төленген сомасын айқындау кезінде тиісті кезеңдегі қайтару ескеріледі (ҚР СК 119-бабы).
Бұл ретте есепке жатқызу салықтың немесе бюджетке төленетін төлемнің төленген сомасының анықтамасына тікелей кіреді. Әлеуметтік төлем үшін ҚР СК 119-бабында төлеуші төлеген сома және салық органы өндіріп алған сома аталады. Міндеттеменің бір түрінің қағидаларын екіншісіне қолданбау үшін бұл көрсеткіштерді салыстырып тексеруде бөлек көрсету керек.
ЖСН немесе БСН бойынша салық аударымдарын қалай тексеруге болады
Бухгалтерлік салыстырып тексеру үшін төлеуші алдымен оның тіркеу, есептілік және төлем құжаттарында көрсетілген деректеме бойынша сәйкестендіріледі: жеке тұлғаның немесе ЖК-нің ЖСН-і не ұйымның БСН-і бойынша. Бір сәйкестендіргіш жеткіліксіз — сонымен бірге кезең мен міндеттеменің нақты түрін айқындау қажет.
Тексеру алдында мыналарды дайындаңыз:
- кәсіпкердің ЖСН-і немесе ұйымның БСН-і;
- тексерілетін салық кезеңі;
- салықтың, бюджетке төленетін төлемнің немесе әлеуметтік төлемнің түрі;
- ұсынылған салық есептілігі;
- тиісті міндеттеме бойынша есептер мен есепке алу тіркелімдері;
- төлем құжаттары мен банк үзінді көшірмелері;
- егер мұндай операциялар болса, есепке жатқызулар, өндіріп алулар, қайтарулар және есепке жазулар туралы мәліметтер.
Салыстырып тексеруді үш баған бойынша жүргізген дұрыс: есептелді — есепке жазылды — төленді. Егер көрсеткіштер әртүрлі болса, айырмашылықтың себебі құжаттар бойынша анықталады. Айырмашылық салықтық тексеру нәтижелері бойынша есепке жазуға, шағымды қарауға, уәкілетті мемлекеттік органның мәліметтеріне, сондай-ақ есепке жатқызуға, өндіріп алуға немесе қайтаруға байланысты туындауы мүмкін (ҚР СК 119-бабы).
ЖСН немесе БСН бойынша құжаттарды нақты төлеушімен байланыстыруға болады, бірақ сәйкестендіргіштің өзі есептің мазмұнын көрсетпейді. Толыққанды салыстырып тексеру үшін оны кезеңмен, міндеттеменің түрімен, салық есептілігімен, төлем құжаттарымен және төленген сомаға әсер еткен операциялар туралы мәліметтермен салыстыру қажет.
Төлем тапсырмасы ақшаның аударылғанын растайды, алайда салыстырып тексеру үшін төлеушіні, міндеттеменің түрін, кезеңді және соманы да салыстыру қажет. Бір есепке алу құжатында соманың болмауы өздігінен берешек туралы қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді: есептелген және есепке жазылған көрсеткіштерді, төлемді, өндіріп алуды, есепке жатқызуды және қайтаруды ретімен тексеру керек.
Айырмашылықтар болғанда не істеу керек
Алдымен салық есептілігін тіркелімдермен және бастапқы құжаттармен салыстырыңыз. Содан кейін төлем құжаттарындағы төлеушіні, соманы, кезеңді және төлем мақсатын тексеріңіз. Осыдан кейін нәтижені төленген, өндіріп алынған, есепке жатқызылған және қайтарылған сомалар туралы мәліметтермен салыстырыңыз.
Егер айырмашылық анықталса, алдымен оның қандай көрсеткіштер арасында туындағанын анықтаңыз. Есептелген және төленген сомалар арасындағы айырмашылық толық аудармауға, өндіріп алуға, есепке жатқызуға немесе қайтаруға байланысты болуы мүмкін. Егер салық органы немесе уәкілетті мемлекеттік орган ҚР СК 119-бабында санамаланған негіздердің бірі бойынша соманы айқындаса, есептелген және есепке жазылған сомалар арасында айырмашылық туындауы мүмкін.
Әрбір айырмашылық бойынша толық жазба жасаған пайдалы: бастапқы сома, өзгерту негізі, құжат, операция күні және қорытынды көрсеткіш. Бұл есепті түзетуді төлем қозғалысымен араластырмауға және есептілік, есепке алу тіркелімі мен төлем құжаттары арасындағы байланысты сақтауға мүмкіндік береді.
Бухгалтерге әрбір міндеттеме бойынша бөлек тіркелім жүргізген пайдалы. Онда есептілік бойынша соманы, есептегі өзгерістерді, есепке жазу туралы мәліметтерді, төлемнің күні мен сомасын, өндіріп алуды, есепке жатқызуды және қайтаруды тіркеуге болады. Есептілікті ұсыну мерзімі мен төлеу мерзімі тиісті салық, бюджетке төленетін төлем немесе әлеуметтік төлем үшін бөлек айқындалады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Салық аударымдары деген не? — Бұл міндетті аударымдардың жалпылама атауы. Есепке алу және салыстырып тексеру үшін салықтарды, бюджетке төленетін төлемдер мен әлеуметтік төлемдерді бөлу, сондай-ақ есептелген, есепке жазылған және төленген сомаларды ажырату қажет.
ЖК-нің салық аударымдарын қалай тексеруге болады? — ЖК режимі мен міндеттемелерінің тізбесін айқындаңыз, содан кейін төлемнің әрбір түрі мен кезең бойынша есептерді, салық есептілігін, есепке алу тіркелімдерін, төлем құжаттарын, өндіріп алуларды, есепке жатқызуларды және қайтаруларды салыстырыңыз.
Салық аударымдарын СТН бойынша тексеруге бола ма? — Қазақстандық төлеушінің құжаттарында салыстырып тексеру үшін жеке тұлғаның немесе ЖК-нің ЖСН-і не ұйымның БСН-і пайдаланылады. Сәйкестендіргішпен бірге кезең мен міндеттеменің түрін айқындау қажет.
Неліктен есептіліктегі сома төленген сомамен сәйкес келмейді? — Есептілікте есептелген сома көрсетіледі, ал төленген сома аудару немесе өндіріп алу, салық пен бюджетке төленетін төлем үшін есепке жатқызу ескеріле отырып айқындалады. Кезең қорытындысы салықтың немесе бюджетке төленетін төлемнің есепке жатқызылған және қайтарылған сомаларына, ал әлеуметтік төлем бойынша қайтарылған сомаға азайтылады (ҚР СК 119-бабы).
Барлық салық аударымдарын төлеудің бірыңғай мерзімі бар ма? — Жоқ. ҚР СК 119-бабы сомалардың түрлерін айқындайды, бірақ барлық міндеттемелер үшін ортақ мерзім белгілемейді. Мерзімді тиісті салықтың, бюджетке төленетін төлемнің немесе әлеуметтік төлемнің қағидалары бойынша бөлек айқындау керек.