2026 жылы «пайда салығы» деген ұғым барлығына ортақ бірыңғай салықты білдірмейді: бақыланатын шетелдік компанияның пайдасына Қазақстанда салық төлеушіге байланысты корпоративтік немесе жеке табыс салығы салынады (ҚР СК 335-бабы), ал үстеме пайда салығын жер қойнауын пайдаланушылар жеке жылжымалы шәкіл бойынша төлейді (ҚР СК 808-бабы). Сондықтан міндеттеменің түрі мен салық салынатын кіріс пайданы алушының мәртебесі және қызмет сипаты бойынша айқындалады.
Қазақстанда пайдаға қандай салық қолданылады
«Қазақстандағы пайда салығы» деген сұрау өздігінен нақты міндеттемені айқындамайды. Есептеу алдында бухгалтер үшін мыналарды анықтау маңызды:
- кірісті кім алады — заңды тұлға, дара кәсіпкер немесе жеке тұлға;
- алушы Қазақстанның резиденті болып табыла ма;
- ол қандай салық режимін қолданады;
- кіріс қай түрге жатады;
- операция жер қойнауын пайдалануға байланысты ма;
- пайда бақыланатын шетелдік компанияға немесе оның тұрақты мекемесіне жата ма;
- тиісті салық міндеттемесін айқындауға қажетті құжаттар бар ма.
«Ұйымдардың пайда салығы», «ҚР пайда салығы» және «ЖК пайда салығы» деген ұғымдарды автоматты түрде бір салықтың атауы деп санауға болмайды. Атап айтқанда, бақыланатын шетелдік компаниялар мен олардың тұрақты мекемелерінің жиынтық пайдасы салық салынатын кіріс деп танылады және Қазақстан Республикасында корпоративтік немесе жеке табыс салығы салынады. Жиынтық пайда резиденттің тікелей, жанама немесе конструктивті қатысу не бақылау үлесі және тиісті шетелдік компанияның немесе тұрақты мекеменің қаржылық пайдасының оң шамасы ескеріле отырып есептеледі (ҚР СК 335-бабы).
Егер бақыланатын шетелдік компанияның пайдасы резидент жеке тұлғаға тиесілі болса, оның жиынтық мөлшері осы жеке тұлғаның жылдық кірісіне қосылады, Қазақстанда жеке табыс салығы салынады және ЖТС жөніндегі декларацияда көрсетіледі. Сондай-ақ бапта белгіленген талаптар сақталған және растаушы құжаттар болған кезде бақыланатын шетелдік компанияның немесе оның тұрақты мекемесінің қаржылық пайдасын салық салудан босату жағдайлары көзделген (ҚР СК 399-бабы).
«2 пайда салығы» деген тұжырым ерекше назар аударуды қажет етеді. Ол әртүрлі салық міндеттемелерін немесе бір операцияның есепте қайталап көрсетілуін білдіруі мүмкін. Келтірілген нормалар мұндай атаудағы дербес салық түрін белгілемейді. Бухгалтер операцияларды салық төлеушілер, кіріс түрлері және салық салу негіздері бойынша бөліп, содан кейін оларды декларациялармен және төлемдердің мақсатымен салыстыруы керек.
2026 жылғы пайда салығының мөлшерлемесі мен сомасы
Міндеттеме сомасы салық түріне және салық салынатын кірісті айқындау тәртібіне байланысты. Бақыланатын шетелдік компаниялардың пайдасы үшін 335-бапта резиденттің қатысу немесе бақылау үлесі және әрбір бақыланатын шетелдік компанияның не оның тұрақты мекемесінің қаржылық пайдасының оң шамасы ескеріле отырып, жиынтық пайданы есептеу көзделген (ҚР СК 335-бабы). Бұл қағидаларды үстеме пайда салығын есептеу тәртібімен алмастыруға болмайды.
Үстеме пайда салығы үшін арнайы жылжымалы шәкіл белгіленген. Таза кіріс шегерімдер сомасының 25%-ына дейінгі деңгейді қоса алғанда бөлінген кезде мөлшерлеме белгіленбейді. Кейінгі деңгейлер үшін 10, 20, 30, 40 және 50% мөлшерлемелері, ал 70%-дан жоғары деңгей үшін 60% мөлшерлемесі қолданылады. Бұл шәкілді жер қойнауын пайдаланушы үстеме пайда салығын есептеу кезінде қолданады және ол кез келген бизнестің пайдасына салық салудың жалпы шәкілі болып табылмайды (ҚР СК 808-бабы).
Үстеме пайда салығы бойынша салық салынатын кіріс жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарт бойынша жылдық жиынтық кіріс пен Кодексте көзделген азайту ескерілген тиісті шегерімдер арасындағы айырма ретінде айқындалады. Егер салық кезеңіндегі шегерімдер жылдық жиынтық кірістен асып кетсе, асып кету сомасы кейінгі кезекті салық кезеңдерінің салық салынатын кірісі есебінен өтеу үшін ауыстырылады (ҚР СК 802-бабы).
Осылайша, бухгалтер 808-баптағы шәкілді ұйымның немесе ЖК-нің әдеттегі кірісіне қолданбауы керек. Ол жер қойнауын пайдаланушының арнайы міндеттемесіне ғана қатысты, ал оның базасы ҚР СК 802-бабының қағидалары бойынша есептеледі.
2026 жылғы міндеттеме сомасын айқындау үшін бухгалтер мыналарды ретімен тексеруі керек:
- салық төлеушінің мәртебесі мен оның салық режимін;
- тиісті кезеңдегі кірістер құрамын;
- әрбір елеулі операцияның экономикалық мазмұнын;
- растаушы құжаттардың болуын;
- кірістің бақыланатын шетелдік компанияның пайдасына жататынын не жатпайтынын;
- міндеттеменің жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшартпен байланысын;
- салық салынатын кіріс пен мөлшерлемені айқындаудың қолданылатын тәртібін;
- есептелген соманың тиісті салық есептілігінде көрсетілуін.
Егер іздеу сұрауы «пайда пайдаға салынатын салық» деп қате жазылса, бұл сол тақырыпты білдіреді. Есептеу үшін төлемнің тұрмыстық атауы емес, кірістің құқықтық саралануы, салық төлеушінің мәртебесі және операцияға қолданылатын арнайы норма маңызды.
Пайда салығын төлеу: бухгалтер нені тексеруі керек
Жұмысты есеп пен құжаттарды салыстырып тексеруден бастау керек. Кірістер шарттармен, актілермен, жүкқұжаттармен, банк үзінді-көшірмелерімен және басқа да бастапқы құжаттармен салыстырылады. Содан кейін әрбір соманың қай салық төлеушіге және міндеттеменің қай түріне жататыны айқындалады. Бұл бизнестің өз кірістерін бақыланатын шетелдік компанияның пайдасынан және жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарт бойынша көрсеткіштерден бөлуге мүмкіндік береді.
Бақыланатын шетелдік компаниялар болған кезде резиденттің тікелей, жанама немесе конструктивті қатысу не бақылау үлесін және әрбір осындай компанияның немесе оның тұрақты мекемесінің қаржылық пайдасының оң шамасын айқындау қажет. Жиынтық пайданы есептеу кезінде дәл осы көрсеткіштер пайдаланылады (ҚР СК 335-бабы).
Резидент жеке тұлға бақыланатын шетелдік компаниялар мен олардың тұрақты мекемелерінің жиынтық пайдасын жылдық кіріске және жеке табыс салығы бойынша декларацияға қосуды қамтамасыз етуі қажет. Егер жекелеген жағдайлар үшін көзделген босату қолданылса, жеке тұлғада Кодексте аталған растаушы құжаттар болуы тиіс (ҚР СК 399-бабы).
Үстеме пайда салығын есептеу кезінде бухгалтер тиісті жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарт бойынша көрсеткіштерді: жылдық жиынтық кірісті, шегерімдерді және шегерімдердің асып кеткен сомасын кейінгі кезекті салық кезеңдеріне ауыстыруды есепке алуы қажет. Мұндай есептеу үстеме пайда салығына арналған арнайы қағидалар бойынша жүргізіледі (ҚР СК 802-бабы).
Міндеттемені көрсету және төлеу алдында мынадай бақылау рәсімін жүргізген жөн:
- салық есебін есепке алу тіркелімдерімен және бастапқы құжаттармен салыстыру;
- кірістің немесе төлемнің екі рет көрсетілуіне жол бермеу;
- салық төлеушінің өз кірісі мен бақыланатын шетелдік компаниялардың пайдасын бөлу;
- жиынтық пайданы есептеу кезінде пайдаланылған қатысу немесе бақылау үлесін тексеру;
- жер қойнауын пайдалануға арналған әрбір келісімшарттың көрсеткіштерін жеке тексеру;
- таза кірісті бөлу деңгейін үстеме пайда салығының тиісті мөлшерлемесімен салыстыру;
- әрбір аударымның мақсатын және оның есептілікте көрсетілуін тексеру;
- есеп-қисап пен растаушы құжаттарды сақтау.
Келтірілген нормалардан аталған барлық жағдай үшін төлеу мен есептілікті ұсынудың бірыңғай мерзімі туындамайды. Нақты міндеттеме алдымен корпоративтік немесе жеке табыс салығы не үстеме пайда салығы ретінде сараланады, содан кейін осы міндеттеме үшін белгіленген есептілік пен төлеу тәртібі қолданылады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақстандағы ұйымдар пайдаға қандай салық төлейді? — Төлемді айқындау үшін «пайда салығы» деген атау жеткіліксіз. Мысалы, бақыланатын шетелдік компаниялардың жиынтық пайдасы салық салынатын кіріс деп танылады және салық төлеушіге байланысты корпоративтік немесе жеке табыс салығы салынады (ҚР СК 335-бабы).
2026 жылы пайда салығының мөлшерлемесі қандай? — Барлық жағдай үшін бірыңғай мөлшерлемені қолдануға болмайды. Жер қойнауын пайдаланушының үстеме пайда салығы үшін жылжымалы шәкіл көзделген: мөлшерлеме таза кірісті бөлу деңгейіне байланысты, ал 25%-ға дейінгі деңгейді қоса алғанда ол белгіленбейді (ҚР СК 808-бабы).
ЖК пайда салығын төлей ме? — Кәсіпкердің салық міндеттемесі оның мәртебесіне, режиміне және кіріс түріне қарай айқындалады. Бақыланатын шетелдік компаниялардың пайдасы туралы қағидалар салық салынатын кіріс қай резидентте туындайтынына байланысты оған корпоративтік немесе жеке табыс салығын салуды көздейді (ҚР СК 335-бабы).
Жеке тұлғадағы бақыланатын шетелдік компанияның пайдасына салық қалай салынады? — Жиынтық пайда резидент жеке тұлғаның жылдық кірісіне қосылады, Қазақстанда жеке табыс салығы салынады және ЖТС жөніндегі декларацияда көрсетіледі (ҚР СК 399-бабы).
Үстеме пайда салығын қалай есептеуге болады? — Алдымен келісімшарт бойынша салық салынатын кіріс белгіленген азайту ескерілген жылдық жиынтық кіріс пен шегерімдер арасындағы айырма ретінде айқындалады, содан кейін мөлшерлемелердің жылжымалы шәкілі қолданылады (ҚР СК 802, 808-баптары).
Үстеме пайда салығын әдеттегі пайда салығы деп санауға бола ма? — Жоқ. Бұл жер қойнауын пайдаланушының жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарт және жеке жылжымалы шәкіл бойынша есептелетін арнайы міндеттемесі (ҚР СК 802, 808-баптары).