Кіріспе: Демалыс ақысын есептеудің негізгі қағидалары
Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасы жұмыс берушіні қызметкерге жыл сайынғы ақылы үзіліс беруді және сол кезеңде оның орташа табысын сақтауды міндеттейді . Демалыс ақысын есептеудің негізгі принципі — соңғы 12 айдағы орташа күндік табысты анықтау және оны демалыс кезеңіне сәйкес келетін күнтізбелік күндер санына (мемлекеттік мерекелерді есепке алмастан) көбейту.Маңызды қаржылық талап: демалыс ақысы демалыс басталғанға дейін кемінде үш жұмыс күні бұрын төленуі тиіс. Егер демалыс графикке сәйкес емес, кезексіз берілсе, төлем ол берілген күннен бастап үш жұмыс күнінен кешіктірілмей жасалуы қажет.
Нормативтік база және негізгі талаптар
Демалыс ақысын есептеу және төлеу процесі ҚР Еңбек кодексінің 114-бабымен және орташа жалақыны есептеудің бірыңғай ережелерімен реттеледі. Негізгі нормативтік талаптар мынадай:
- Есеп айырысу кезеңі: Орташа жалақыны есептеу үшін демалыс алдындағы 12 күнтізбелік ай алынады. Егер қызметкер компанияда бір жылдан аз уақыт істесе, іс жүзінде жұмыс істеген уақыты негізге алынады.
- Мереке күндері: Демалыс кезеңіне сәйкес келетін мемлекеттік және ұлттық мереке күндері төленбейді.
- Ең төменгі ұзақтығы: Жыл сайынғы ақылы еңбек демалысының стандартты ұзақтығы 24 күнтізбелік күннен кем болмауы тиіс. Педагогтар, кәмелетке толмағандар немесе зиянды өндіріс қызметкерлері үшін заңнамамен ұзағырақ мерзімдер белгіленген.
- Жұмыстан босатылған кездегі өтемақы: Егер қызметкер жұмыстан шыққан кезде пайдаланылмаған демалыс күндері болса, оған орташа жалақы негізінде өтемақы төленеді.
Есептеу формуласы мен құрамы
Демалыс ақысын есептеу процесі екі дәйекті қадамнан тұрады.1-қадам: Орташа күндік табысты (ОКТ) есептеу$$ОКТ = \frac{Есеп\ айырысу\ кезеңіндегі\ төлемдер\ сомасы}{Нақты\ жұмыс\ істеген\ күндер\ саны}$$
- Есепке алынатын төлемдер: Тек еңбекақы төлеу жүйесінде көзделген, тұрақты сипаттағы төлемдер: лауазымдық жалақы, үстемеақылар, қосымша төлемдер және тұрақты (регулярлы) сыйлықақылар.
- Есепке алынбайтын төлемдер: Біржолғы сыйлықтар, материалдық көмек, іссапар шығындары, уақытша еңбекке жарамсыздық бойынша жәрдемақылар (аурухана парағы) және басқа да өтемақылық төлемдер.2-қадам: Демалыс ақысының жалпы сомасын анықтау$$Демалыс\ ақысы = ОКТ \times Демалыстың\ күнтізбелік\ күндері\ (мерекелерсіз)$$
Сандық мысал (Есептеу үлгісі)
Қызметкер 2026 жылғы 1 тамыздан бастап 24 күнтізбелік күнге демалысқа шығады. Есеп айырысу кезеңі: 2025 жылғы тамыз — 2026 жылғы шілде.
- Жиынтық төлемдер (12 айлық): 1 800 000 тг.
- Нақты жұмыс істегені: 250 жұмыс күні.
- Орташа күндік табыс: 1 800 000 / 250 = 7 200 тг/күн.
- Төленетін күндер саны: Демалыс кезеңінде 1 мереке күні (10 тамыз — Құрбан айттың бірінші күні немесе басқа мереке) бар деп есептесек, тек 23 күнтізбелік күн төленеді.Маңызды ескерту: Бұл жағдайда қызметкерге 23 күн үшін төлем жасалады, бірақ мереке күніне байланысты ол іс жүзінде 25 күн демалады.Есептеу: 7 200 тг × 23 күн = 165 600 тг (салықтарды ұстағанға дейінгі есептелген сома).
Салықтар мен аударымдар
2026 жылғы мөлшерлемелерді және 1 АЕК = 4 325 тг (30 АЕК = 129 750 тг) көрсеткішін негізге ала отырып, 165 600 тг сомасынан келесі ұсталымдар жасалады:Жұмыскерден ұсталатын:
- Міндетті зейнетақы жарналары (ОПВ) — 10%: 16 560 тг.
- МӘМС жарналары (ВОСМС) — 2%: 3 312 тг.
- Жеке табыс салығы (ИПН) — 10%.
- Салық салынатын базаны есептеу: 165 600 (сома) – 16 560 (ОПВ) – 3 312 (ВОСМС) – 129 750 (30 АЕК шегерімі) = 15 978 тг .
- ИПН сомасы: 15 978 × 10% = 1 598 тг .Жұмыс беруші төлейтін (қосымша):
- Әлеуметтік салық (СН) — 6%.
- Әлеуметтік аударымдар (СО) — 5%.
- МӘМС аударымдары (ООСМС) — 3%.
- Жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналары (ОПВР) — 3,5% (тек зиянды өндірістегілер үшін).Қолға тиетін таза сома: 165 600 – 16 560 – 3 312 – 1 598 = 144 130 тг .
1С:ЗУП (Қазақстан үшін) бағдарламасында рәсімдеу
«1С:Зарплата и управление персоналом» бағдарламасында демалысты рәсімдеу келесі алгоритм бойынша жүреді:
Зарплата → Все начисления → Создать → Отпуск жолымен өтіңіз.
Қызметкерді таңдап, демалыс түрін және мерзімін көрсетіңіз. Бағдарлама мерекелерді автоматты түрде шегеріп, күндерді есептейді.
Начисления бетінде Орташа күндік табысты (СДЗ) тексеріңіз. Ол үшін Настройка → Расчёт средней зарплаты бөлімінде тұрақты үстемеақылардың есепке қосылғанына көз жеткізіңіз.
Ерекше жағдай: Егер қызметкер бірнеше лауазымды қатар атқарса (совмещение), әр позиция бойынша жеке «Отпуск» құжатын жасау қажет.
Удержания бөлімінде салықтарды (ОПВ, ВОСМС, ИПН) тексеріп, құжатты өткізіңіз.
1С:Бухгалтерия (Қазақстан үшін) бағдарламасында рәсімдеу
Бұл бағдарламада кадрлық құжаттамаға басымдық беріледі:
- Зарплата и кадры → Кадровые документы → Отпуск тармағына өтіп, деректерді толтырыңыз.
- Бағдарлама 12 айлық базаны автоматты түрде жинайды. Маңызды ескерту: 1С:Бухгалтерияда есеп айырысу кезеңінің аналитикасы ЗУП-қа қарағанда шектеулі. Егер қызметкерде аурухана парағы, декрет немесе бос тұрып қалу кезеңдері болса, орташа табыс базасын қолмен тексеру (Анализ зарплаты арқылы) ұсынылады.
- Құжатты өткізгенде келесі проводкалар қалыптасады:
- Дт 7210 / Кт 3350 — демалыс ақысын есептеу;
- Дт 3350 / Кт 3120, 3220, 3240 — салықтар мен жарналарды ұстау.
Жиі қойылатын сұрақтар
Мереке күндері демалыс күндеріне кіре ме әлде оны ұзарта ма?Мереке күндері ақылы демалыс күндеріне қосылмайды және олар үшін төлем жасалмайды. Бұл күндер демалыстың жалпы күнтізбелік ұзақтығын іс жүзінде ұзартады (қызметкер ұзағырақ тынығады), бірақ төленетін күндер саны өзгермейді.Орташа табысқа не кіреді, не кірмейді?Еңбекақы төлеу жүйесіндегі оклад, тұрақты үстемеақылар мен сыйлықақылар кіреді. Біржолғы (мерекелік) сыйлықтар, материалдық көмек, іссапар шығындары мен аурухана парағы бойынша төлемдер кірмейді.Төлеу мерзімі мен бұзушылық салдары қандай?Демалыс ақысы демалыс басталғанға дейін кемінде үш жұмыс күні бұрын төленуі тиіс. Бұл мерзімді сақтамау жұмыс беруші үшін айыппұл арқалауға және қызметкердің еңбек инспекциясына шағым жасауына негіз болады.Бір жыл толмаған жұмыскерлерге қалай есептеледі?Мұндай жағдайда есеп айырысу кезеңі ретінде жұмысқа орналасқан күннен бастап демалыс алдындағы айдың соңына дейінгі іс жүзінде жұмыс істеген уақыты алынады.Жұмыстан шыққандағы өтемақыны салықтандыру қалай жүреді?Пайдаланылмаған демалыс үшін өтемақы — қызметкердің табысы. Сондықтан одан стандартты тәртіппен ОПВ, ВОСМС және ИПН толық көлемде ұсталады.
Қорытынды
Демалыс ақысын есептеу — бухгалтерден заңнамалық мерзімдер мен салықтық шегерімдерді (әсіресе 2026 жылғы АЕК көрсеткіштерін) мұқият қадағалауды талап ететін процесс. Күрделі немесе даулы жағдайлар туындағанда, есептеудің дұрыстығын тексеру үшін buhgpt.kz сервисіне жүгінуге болады.