2026 жылы кедендік декларациялардың бес түрі қолданылады: тауарларға арналған декларация, транзиттік декларация, жолаушылар кедендік декларациясы, көлік құралына арналған декларация және электрондық сауда тауарларына арналған декларация. Құжаттың түрі Қазақстан Республикасының кеден заңнамасына сәйкес тауарларды өткізу сипаты мен мәлімделетін кедендік рәсімге қарай таңдалады.
Қазақстанда қандай кедендік декларациялар қолданылады
Құжатты таңдау операцияның үйреншікті атауына емес, қандай тауарлардың өткізілетініне және олардың қандай кедендік рәсіммен орналастырылатынына байланысты.
Кеден заңнамасында мынадай түрлер көзделген:
тауарларға арналған декларация — кедендік транзитті қоспағанда, тауарларды кедендік рәсімдермен орналастыру кезінде пайдаланылады; көзделген жағдайларда керек-жарақтарды декларациялау кезінде де қолданылады;
транзиттік декларация — тауарларды кедендік транзит рәсімімен орналастыру кезінде ресімделеді;
жолаушылар кедендік декларациясы — жеке пайдалануға арналған тауарларға, ал белгіленген жағдайларда оларды транзит рәсімімен орналастыруға да арналған;
көлік құралына арналған декларация — халықаралық тасымалдау көлік құралдарына және көзделген жағдайларда керек-жарақтарға қолданылады;
электрондық сауда тауарларына арналған декларация — кеден заңнамасында айқындалған арнайы жағдайларда пайдаланылады.
Сондықтан нысанды іздеген кезде алдымен өткізудің мақсатын анықтау маңызды. Коммерциялық партия үшін әдетте тауарларға арналған декларация, жеке тұлғаның жеке заттары үшін жолаушылар декларациясы, ал кедендік транзитпен тасымалдау үшін транзиттік декларация қарастырылады.
«жүк кедендік декларациясы» деген тіркес коммерциялық жүкке арналған құжаттың іздеу кезіндегі немесе тұрмыстық атауы ретінде жиі қолданылады. Қолданыстағы кедендік реттеуде құжаттың тиісті түрі тауарларға арналған декларация деп аталады. Құжаттарды дайындау және ресімдеу талаптарын тексеру кезінде дәл осы атауды пайдалану керек.
Тауарларға арналған кедендік декларация: бухгалтер нені тексеруі керек
Тауарларға арналған декларация өнімді таңдалған кедендік рәсіммен орналастыру үшін қажет. Онда кедендік төлемдерді есептеу және төлеу, ішкі нарықты қорғау шараларын қолдану, статистика жүргізу және тыйымдар мен шектеулердің сақталуын бақылау үшін қажетті мәліметтер көрсетіледі. Бұдан бөлек, мәліметтер зияткерлік меншік объектілеріне құқықтарды қорғау және кедендік реттеу қағидаларының сақталуын бақылау үшін пайдаланылуы мүмкін.
Жекелеген жағдайларда тауарларға арналған декларациямен бірге кедендік құн декларациясы толтырылады. Онда құнды айқындау әдісі, оның мөлшері, мәміле талаптары және бағалауға әсер ететін басқа да мән-жайлар көрсетіледі. Кеден заңнамасында көзделген жағдайларда мұндай декларация тауарларға арналған декларацияның бір бөлігі болып табылады.
Бухгалтерге ресімдеу алдында декларациядағы деректерді бастапқы және коммерциялық құжаттармен салыстырған жөн. Операцияға қарай мәлімделген мәліметтерді мыналар растайды:
шарт, шот, инвойс және мәміле бойынша басқа да құжаттар не тауарды иелену, пайдалану немесе оған билік ету құқығы туралы құжаттар;
көлік және тасымалдау құжаттары;
декларацияны тапсыратын тұлғаның өкілеттіктерін растау;
тыйымдардың, шектеулердің және ішкі нарықты қорғау шараларының сақталуы туралы құжаттар;
тауардың шығу тегі мен сипаттамалары туралы құжаттар;
кедендік төлемдердің төленгенін не тиісті міндеттеменің орындалуы қамтамасыз етілгенін растау;
жеңілдіктер немесе төлеу мерзімінің өзгертілуі туралы құжаттар;
кедендік құнды және оны айқындау әдісін растайтын құжаттар;
тауарды мәлімделген рәсіммен орналастыру үшін қажетті құжаттар.
Құжаттардың нақты жиынтығы тауарға, мәміле талаптарына және таңдалған рәсімге байланысты. Сондықтан барлық жеткізілімдер үшін бір құжаттар жиынтығын өзгеріссіз қолдануға болмайды.
Кедендік декларацияны толтыру және тапсыру
Кедендік декларация оны тіркеуге уәкілетті кеден органына тапсырылады. Тапсыру орны мен жол берілетін ерекшеліктер мәлімделген рәсім, тауарлардың орналасқан жері және оларды өткізу тәсілі ескеріле отырып, кедендік қағидалармен айқындалады.
Декларацияны дайындау кезінде бухгалтер немесе декларант мыналарды ретімен тексеруі керек:
Декларацияның қай түрі тауардың өткізілуіне сәйкес келеді.
Қандай кедендік рәсім мәлімделеді.
Барлық құжаттардағы тауар, мәміле, тасымалдау және құн туралы мәліметтер сәйкес келе ме.
Нақты тауар үшін қажет болса, оның шығу тегі, сипаттамалары және шектеулердің сақталуы туралы құжаттар бар ма.
Төлемдер, жеңілдіктер немесе оларды төлеу міндеттемесінің орындалуын қамтамасыз ету расталған ба.
Құжатты тапсыратын тұлғаның қажетті өкілеттіктері бар ма.
Тапсыру күні мен уақытын кеден органы тіркейді. Декларацияның форматы және ілеспе мәліметтерді ұсыну тәртібі қолданылатын рәсім мен белгіленген декларациялау тәсіліне байланысты.
Кедендік декларацияны тапсыру және растайтын құжаттарды ұсыну тәртібі кеден заңнамасымен реттеледі. Декларацияда мәлімделген мәліметтердің құжаттық растамасы болуы үшін мәміле, тасымалдау, тауардың шығу тегі мен құны жөніндегі құжаттарды операция бойынша алдын ала бір жиынтыққа қалыптастырған жөн.
Кедендік декларацияның нөмірін есепке алу және есеп айырысу құжаттарына тіркелген декларацияда көрсетілген күйінде дәл көшіру керек. Нөмірді өз бетінше қысқартуға, оның элементтерінің ретін өзгертуге немесе оны жеткізілімнің ішкі нөмірімен алмастыруға болмайды. Егер нөмір есепке алу, әкелуді растау немесе салыстырып тексеру үшін қажет болса, оны тікелей тіркелген құжаттан алу керек.
Жолаушылар декларациясы және Кеден одағының декларациясы
Қазақстандағы жолаушылар кедендік декларациясы жеке пайдалануға арналған тауарларға қатысты қолданылады. Жүкті жеке тұлға тасымалдайды деген себеппен оны тауарларға арналған декларацияның орнына қолдануға болмайды: тауарлардың мақсаты мен қолданылатын декларациялау қағидалары шешуші мәнге ие.
«Кеден одағының декларациясы» деген тіркес сұраулар мен құжаттарда кездесуі мүмкін, алайда практикалық жұмыс үшін ЕАЭО-ның қолданыстағы кедендік реттеуі мен Қазақстан заңнамасы бойынша декларацияның нақты түрін анықтау маңызды. Атаудың өзі тауар партиясы, транзит, жеке заттар немесе көлік құралы туралы сөз болып отырғанын көрсетпейді.
Егер бухгалтерде тек скан-көшірме немесе басып шығарылған нұсқа болса, оның хабарлама, тасымалдаушының шоты немесе брокердің ішкі есебі емес, кедендік декларацияның толық құжаты екенін тексеру қажет. Негізгі мәліметтерді шартпен, коммерциялық және тасымалдау құжаттарымен, ал кедендік құн декларациясы болған кезде мәміле талаптары және таңдалған бағалау әдісі туралы деректермен де салыстырып тексеру керек.
Жиі қойылатын сұрақтар
Жүк кедендік декларациясы дегеніміз не? — Практикалық сұрауларда коммерциялық жүкке арналған декларация осылай аталуы мүмкін. Қолданыстағы кедендік реттеуде құжаттың тиісті түрі тауарларға арналған декларация деп аталады.
Кедендік декларацияның нөмірін қайдан табуға болады? — Оны тіркелген кедендік декларациядан қарау керек. Есепке алу үшін нөмірді өз бетінше қысқартпай көшіреді және сол жеткізілім бойынша құжаттармен салыстырып тексереді.
Жеке заттар үшін қандай декларация қажет? — Жеке пайдалануға арналған тауарларды кедендік декларациялау үшін жолаушылар кедендік декларациясы қолданылады. Оны тапсырудың нақты қажеттілігі тауарларды өткізу сипаты мен мән-жайлары ескеріле отырып айқындалады.
Растайтын құжаттарды тауарларға арналған декларациямен бірге тапсыру керек пе? — Оларды ұсыну тәртібі қолданылатын кедендік рәсімге және декларациялау тәсіліне байланысты. Бұл ретте декларацияда мәлімделген мәліметтердің құжаттық растамасы болуы тиіс.
Кедендік құн декларациясы әрдайым қажет пе? — Жоқ, ол кедендік реттеуде көзделген жағдайларда толтырылады. Егер ол қажет болса, ондағы мәліметтерді тауарларға арналған декларациямен және мәміле бойынша құжаттармен сәйкестендіру қажет.