ЖТС сомасы нені білдіреді
ЖТС сомасы — тиісті салық кезеңіндегі нақты жеке тұлғаның кірісіне қатысты есептелген жеке табыс салығының қорытынды сомасы. Барлық салық төлеушілер үшін бірыңғай сома жоқ: есептеу нәтижесі кірістің құрамына, алушының мәртебесіне, төлемге салық салу тәртібіне, қолданылатын мөлшерлемеге және қолдану негіздері құжаттармен расталған шегерімдерге байланысты.
Сондықтан бухгалтерге есептелген кірістің барлығын мөлшерлемеге көбейту жеткіліксіз. Алдымен төлемнің сипатын, салықты есептеу міндеті жүктелген тұлғаны, салық салынатын кірістің құрамын және шегерімдерді қолданудың құжаттық негіздерін анықтау қажет. Мөлшерлеме мен есептеу тәртібі тиісті кіріс пен салық кезеңі үшін қолданылатын Салық кодексінің нормалары бойынша таңдалады.
Егер есептеу 2026 жыл үшін жүргізілсе, шегерімдердің баптауларын, мөлшерлемелері мен параметрлерін алдыңғы кезеңнен автоматты түрде көшіруге болмайды. Бухгалтер салық кезеңін, төлем күнін, осы күні қолданылатын қағидаларды және есепке алу жүйесінің баптауларын тексеруі керек. Өткен кезеңдерді қайта есептеу кезінде кірісті есептеу және төлеу күндерін, сондай-ақ тиісті операцияларға қолданылатын қағидаларды бөлек талдау қажет.
Бухгалтер ЖТС сомасын қалай анықтайды
Практикалық тексеруді мынадай ретпен жүргізген ыңғайлы:
- Алушыны және кіріс түрін белгілеу. Жеке тұлғаның мәртебесін және төлемнің құжаттық негізін анықтау қажет: еңбек қатынастары, азаматтық-құқықтық сипаттағы шарт, кәсіпкерлік қызмет немесе кірістің өзге түрі. Бағдарламадағы есептеу атауы төлемнің нақты негізіне және бастапқы құжаттарға сәйкес келуі керек.
- Есептеуге жауапты тұлғаны анықтау. Нақты төлем бойынша ЖТС-ны кім есептеуге міндетті екенін белгілеу қажет. Мұндай қорытынды операцияны есепке алу жүйесінде тіркеу тәсіліне ғана емес, белгіленген кіріс түріне қатысты нормаларға сүйеніп жасалады.
- Салық салынатын кірісті қалыптастыру. Есептелген кірісті ЖТС есептеу үшін қабылданатын сомамен салыстыру қажет. Егер жекелеген есептеулер әртүрлі қағидалар бойынша ескерілсе, олардың бастапқы құжаттармен, төлем күнімен және салық кезеңімен байланысын сақтай отырып, бөлек талдайды.
- Шегерімдерге құқықты тексеру. Әрбір шегерім бойынша оның түрін, негізін, қолдану кезеңін және растайтын құжаттардың болуын анықтау керек. Бағдарламадағы шегерім туралы жазба өздігінен оны қолданудың негізділігін растамайды.
- Қолданылатын мөлшерлемені таңдау. Мөлшерлеме белгіленген кіріс түрі мен салық кезеңі ескеріле отырып анықталады. Егер есептеуге салық салу тәртібі әртүрлі кірістер кірсе, әрбір блок бөлек тексеріліп, содан кейін жалпы қорытынды салыстырылады.
- Арифметиканы тексеру. Бақылау есебінде бастапқы кірісті, салық салынатын кірісті анықтау кезінде ескерілетін сомаларды, қолданылған шегерімдерді, салық базасын, мөлшерлемені және қорытынды ЖТС-ны бөлек көрсету қажет. Мұндай реттілік айырмашылық туындаған кезеңді анықтауға мүмкіндік береді.
- Есептеуді есепке алу деректерімен және есептілікпен салыстыру. Кіріс, шегерімдер, салық базасы және ЖТС сомалары бастапқы құжаттармен, есепке алу тіркелімдерімен, есеп айырысу парақтарымен және тиісті салық есептілігімен салыстырылады. Бақылау жалпы қорытынды бойынша ғана емес, әрбір жеке тұлға, кіріс түрі және кезең бойынша да жүргізіледі.
Тексерудің жалпы қисыны мынадай: алдымен ЖТС есептеу кезінде ескерілетін кіріс анықталады, содан кейін нақты жағдай үшін көзделген түзетулер мен шегерімдер қолданылады, бұдан соң алынған салық базасына тиісті мөлшерлеме қолданылады. Әрбір элементтің құрамы белгіленген кіріс түрі мен салық кезеңі үшін қолданылатын нормалар бойынша анықталуы қажет.
Қолмен тексеру кезінде қарастырылып отырған кіріс үшін көзделген реттілікпен есептеуді қайталау маңызды. Қорытынды соманы есептелген кірістің пайызымен жай ғана салыстыру базаның құрамын, шегерімдердің қолданылуын, дөңгелектеуді және есептеулердің кезеңдер бойынша бөлінуін тексеруге мүмкіндік бермейді.
ЖТС-ны салық нысандарында көрсету
ЖТС сомасы тиісті салық төлеушіге, кіріс түріне және есепті кезеңге қолданылатын салық нысанында көрсетіледі. Нысанды толтырмас бұрын бухгалтер кімнің міндеттемесі көрсетілетінін анықтап, сондай-ақ кіріс түрін, кезеңді және есептеу негізін тексеруі қажет.
Декларацияның немесе есептің көрсеткіштері есепке алу деректері мен құжаттар негізінде қалыптастырылады. Салыстыру үшін жеке тұлғалар бойынша есептелген кіріс, салық салынатын кіріс, шегерімдер, салық базасы, есептелген, ұсталған және аударылған ЖТС бөлек көрсетілген тіркелімді дайындаған пайдалы. Тіркелім деректері қолданылатын нысанның құрылымына сәйкес оның жолдары мен қосымшалары бойынша бөлінеді.
Сомаларды бір жеке тұлғаға төленгені үшін ғана біріктіруге болмайды. Егер төлемдер әртүрлі кезеңдерге жатса, негіздері әртүрлі болса немесе есептеуде әртүрлі қағидалар бойынша ескерілсе, алдымен кірістің әрбір түрін бөлек тексеру қажет. Осыдан кейін қорытындылар салық нысанының көрсеткіштерімен салыстырылады.
Төленген немесе ұсталған соманың есептеумен расталған сомадан асып кетуі анықталған кезде алдымен бастапқы деректерді, төлем құжаттарын, көрсету кезеңін және бюджетпен есеп айырысулардың жай-күйін тексеру керек. Кейінгі әрекеттер туралы шешім айырмашылықтың себебі мен соманың сипаты анықталғаннан кейін қабылданады.
Есептілікті тапсырғанға дейін салық және есепті кезеңдерді, жеке тұлға мен ұйымның сәйкестендіру деректерін, кіріс түрін және міндеттеме сомасын тексеру қажет. Бұл деректемелердегі қате ЖТС арифметикалық тұрғыдан дұрыс есептелгеннің өзінде айырмашылыққа әкелуі мүмкін.
Егер есептілік есептеу немесе шегерім түзетілгеннен кейін жасалса, бухгалтер есепке алу және салық тіркелімдерін қайта қалыптастырып, өзгерістің қажетті кезеңде көрсетілгенін тексеруі керек. Тіркелімді жаңартпай және нысанды қайта қалыптастырмай бастапқы құжатты түзету есептілікте бұрынғы соманың сақталып қалуына әкелуі мүмкін.
Есепке алу мен 1С жүйесінде нені тексеру керек
Егер бағдарламадағы ЖТС сомасы күтілген сомадан өзгеше болса, тексеруді есептеудің бастапқы шарттарынан бастау қажет. Есептеу түріне, кіріс алушының мәртебесіне, төлем күніне, құжаттарды тіркеу кезеңіне, кірісті көрсету тәсіліне және шегерімдер баптауларына ерекше назар аудару керек.
Азаматтық-құқықтық сипаттағы шарт бойынша төлем үшін дәл осы төлемге қатысты есептеу тәртібін бөлек анықтау қажет. Кіріс жеке тұлғаға есептелді деген себеппен оны автоматты түрде жалақыға теңестіруге болмайды. Бағдарламада шарт, есептеу түрі, кезең, төлем күні және кіріс алушы дұрыс көрсетілуі керек.
Егер жаңа өтініш немесе шегерім туралы жазба енгізілгеннен кейін есептеу өзгерсе, бухгалтер мыналарды тексеруі керек:
- әрбір жазбаның қолданылу басталған және аяқталған күнін;
- бұрын тіркелген шегерімнің қолданылуы тоқтатылмағанын;
- өтініштің нақты жеке тұлғаға сәйкестігін;
- шегерім түрінің дұрыс таңдалғанын және оны қолдану негізінің көрсетілгенін;
- құжаттың қажетті кіріс түріне жататынын;
- шегерім қолданылатын айдың есепті кезеңмен сәйкес келетінін;
- бір шегерімнің қайталап қолданылмағанын;
- құжаттың өткізілгенін және есептеу реттілігіне енгізілгенін;
- есептеудің бастапқы деректерді өзгертетін құжаттан бұрын орындалмағанын.
Бастапқы деректерді түзеткеннен кейін есептеуді қайта орындап, егжей-тегжейлі түсіндірмесін қалыптастыру қажет. Онда әрбір есептеу бойынша кірісті, салық салу кезінде ескерілетін сомаларды, қолданылған шегерімдерді, салық базасын, мөлшерлемені және есептелген ЖТС-ны бөлек көрсеткен пайдалы. Бұл қорытынды соманы қолмен өзгертпей-ақ айырмашылықтың себебін анықтауға мүмкіндік береді.
Егер қолмен және бағдарламамен жасалған есептеулер әртүрлі болса, оларды жолма-жол салыстыру қажет. Алдымен кірістің құрамы, содан кейін шегерімдер мен олардың қолданылу кезеңі, бұдан соң салық базасы мен мөлшерлеме тексеріледі. Дөңгелектеу, құжаттардың күндері және алдыңғы айларды қайта есептеу нәтижесі бөлек бақыланады.
Конфигурация жаңартылған немесе баптаулар өзгертілген кезде нақты қызметкер немесе өзге кіріс алушы бойынша есептеуді қайта тексеру ұсынылады. Бақылау есебінде нақты есептеудегі құжаттар, күндер мен параметрлер қолданылуы керек. Ұйым бойынша тек жалпы қорытындыларды салыстыру жекелеген жеке тұлға бойынша айырмашылықты жасыруы мүмкін.
Ішкі бақылау үшін есептеудің түсіндірмесін кіріс пен шегерімдердің негіздерін растайтын құжаттармен бірге сақтаған ыңғайлы. Сонда кезеңді жабу кезінде бастапқы есептеуді, кейінгі өзгерістерді және есептілікте көрсетілген соманы салыстыруға болады.
Жиі қойылатын сұрақтар
ЖТС сомасын тек есептелген кірістің мөлшері бойынша анықтауға бола ма? — Жоқ. Есептеу үшін кіріс түрін, алушының мәртебесін, салық кезеңін, қолданылатын мөлшерлемені және шегерімдер туралы мәліметтерді анықтау қажет. Сондай-ақ тиісті төлем бойынша салықты есептеу кімге жүктелгенін анықтау керек.
Бағдарлама есептеген ЖТС сомасын қалай тексеруге болады? — Егжей-тегжейлі түсіндірме қалыптастырып, есептелген кірісті, салық салу кезінде ескерілетін сомаларды, шегерімдерді, салық базасын, мөлшерлемені және қорытынды салықты ретімен салыстырыңыз. Содан кейін нәтижені бастапқы құжаттармен, тіркелімдермен және салық нысанының көрсеткіштерімен салыстырыңыз.
Егер кірістер үшін әртүрлі есептеу тәртібі белгіленсе, оларды бөлу қажет пе? — Иә. Мұндай кірістерді алдымен бөлек есептеп, тексеру керек. Бұл кірістің әрбір түрі бойынша көрсеткіштерді дұрыс анықтауға және оларды салық есептілігінің тиісті жолдарына көшіруге мүмкіндік береді.
ЖТС бойынша асып кету анықталса, не істеу керек? — Алдымен бастапқы есептеуді, көрсету кезеңін, төлем құжаттарын және бюджетпен есеп айырысулардың жай-күйін тексеру керек. Кейінгі әрекеттер сома мен асып кету себебі расталғаннан кейін анықталады.
Неліктен шегерім 1С жүйесіндегі ЖТС есебіне кірмеуі мүмкін? — Бұған жазбаның қате қолданылу кезеңі, өтініштің жеке тұлғаға сәйкес келмеуі, шегерім түрінің дұрыс таңдалмауы, құжаттарды өткізу реттілігінің бұзылуы немесе бастапқы деректер өзгергеннен кейін қайта есептеудің болмауы себеп болуы мүмкін.
Неліктен қайта есептеуден кейін алдыңғы айдағы ЖТС сомасы өзгерді? — Қайта есептеу кезінде кейінірек енгізілген құжат, кіріс құрамының өзгеруі немесе шегерімді қолданудың басқа басталу күні ескерілуі мүмкін. Себебін анықтау үшін қайта есептеуге дейінгі және одан кейінгі бастапқы құжаттарды, олардың өткізілген күндерін және есептеу түсіндірмелерін салыстыру қажет.
Ұйым бойынша ЖТС-ның жалпы сомасын тексеру жеткілікті ме? — Жоқ. Әртүрлі жеке тұлғалар бойынша бірін-бірі өтейтін айырмашылықтар болған кезде жалпы қорытынды сәйкес келуі мүмкін. Бақылау әрбір кіріс алушы, төлем түрі және салық кезеңі бойынша жүргізілуі керек.
Дереккөздер
Бастапқы тізбеде келтірілген Салық кодексінің баптары жеке тұлғалардың ЖТС-ын есептеу тәртібін белгілемейді: 317-бап жер қойнауын пайдаланушының қазақстандық кадрларды оқытуға және өңірлердің әлеуметтік саласын дамытуға жұмсаған шығыстарын шегеруді реттейді (ҚР СК 317-бабы), 356-бап — төлем көзінен ұсталған корпоративтік табыс салығын есептеуді (ҚР СК 356-бабы), 808-бап — үстеме пайда салығы үшін таза кірісті бөлудің шекті сомасын есептеуді (ҚР СК 808-бабы), ал 833-бап — 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін берілген ҚҚС асып кетуін қайтару туралы өтініштер мен талаптарды қараудың өтпелі тәртібін реттейді (ҚР СК 833-бабы). Сондықтан бұл нормалар ЖТС сомасын анықтаудың, шегерімдерді қолданудың немесе ЖТС бойынша есептілікті толтырудың құқықтық негізі ретінде пайдаланылмаған.