2026 жылы жұмыскердің орташа жалақысы есептік кезең, жұмыс істеген уақыт және есепке алынуға жататын төлемдер негізінде еңбек заңнамасының қолданылатын тәртібі бойынша есептеледі. ҚР СК 114-бабы мұндай есептеу формуласын белгілемейді: онда салық есептілігінің ұғымы мен түрлері айқындалады (ҚР СК 114-бабы).
Орташа жалақы нені білдіреді
Орташа жалақы — төлем орташа табыс бойынша есептелуге тиіс жағдайларда нақты жұмыскер үшін айқындалатын есептік шама. Оны ел, сала немесе өңір бойынша статистикалық орташа жалақымен шатастырмау керек: статистикалық көрсеткіш жұмыс берушінің деректері бойынша жеке есептеуді алмастырмайды.
Есептеу үшін бухгалтер қызметкердің жұмыс істеген кезеңі, нақты жұмыс істеген күндері немесе сағаттары және есептелген төлемдері туралы мәліметтерді пайдаланады. Бастапқы деректердің құрамы төлем негізіне және орташа жалақыны есептеудің қолданылатын тәртібіне байланысты. Сондықтан дайын сома олардың мақсатын талдамай, тек ағымдағы лауазымдық айлықақы немесе есептелген төлемдердің жалпы сомасы бойынша айқындалмауға тиіс.
Есептеу алдында бухгалтерге есепке алу бағдарламасындағы есептеулерді ғана емес, еңбек қатынастары мен еңбекақы төлеу жүйесі ресімделген құжаттарды да тексеру маңызды: еңбек және ұжымдық шарттарды, еңбекақы төлеу және сыйлықақы беру туралы ережені, төлемге негіз болған кадрлық құжатты, сондай-ақ жұмыс уақытын есепке алу табелін. Есеп айырысу парағында соманың болуы оның нақты есептеуге қатысуға тиіс екенін өздігінен түсіндірмейді.
ҚР СК 114-бабы орташа табысты айқындау тәртібіне жатпайды. Онда салық есептілігі, атап айтқанда, кірістер, салық міндеттемелері және әлеуметтік төлемдер туралы мәліметтерді қамтитын салық төлеушінің немесе салық агентінің құжаты деп аталған. Салық есептілігіне қосымшалары бар декларациялар мен есеп-қисаптар жатқызылған, сондай-ақ оның түрлері айқындалған (ҚР СК 114-бабы). Сондықтан бұл бапты есептік кезеңді немесе төлемдер құрамын таңдау үшін негіз ретінде пайдалануға болмайды.
Орташа жалақыны есептеу: практикалық тәртіп
Есептеу арифметикалық амалдан емес, орташа табыс қажет болатын оқиға мен төлемді айқындаудан басталады. Осыдан кейін еңбек заңнамасының қолданылатын тәртібі және жұмыс берушінің құжаттары бойынша есептік кезең белгіленеді. Есептеуге басқа күндерге қатысты мәліметтер кіріп кетпеуі үшін кезеңнің шекараларын есептеулер мен жұмыс уақытын іріктеуге дейін белгілеу қажет.
Егер қызметкер болжамды есептік кезеңнің барлығында жұмыс істемесе, бухгалтер қолданылатын есептеу тәртібіне сәйкес оның нақты жұмыс істеген кезеңі туралы деректерді пайдаланады. Ұжымдық шартта арнайы талаптар болған кезде олар еңбек заңнамасының міндетті талаптарымен және нақты төлем ресімделген құжаттармен салыстырылады.
Практикалық тексеруді кезең-кезеңімен жүргізген ыңғайлы:
- Орташа табыс бойынша төлем жасау талап етілетін оқиғаны және оған негіз болатын құжатты айқындау.
- Қолданылатын тәртіп бойынша есептік кезеңді белгілеу және кезең шекараларына әсер ететін болса, жұмысқа қабылдау, ауыстыру немесе еңбек қатынастарын тоқтату күндерін тексеру.
- Нақты жұмыс істеген күндерді немесе сағаттарды жұмыс уақытын есепке алу табелімен салыстыру.
- Таңдалған кезеңдегі есептеулердің тізбесін жасап, әрбір есептеудің мақсатын тексеру.
- Есептеу жұмыс уақытының қандай бірліктерімен орындалатынын айқындау: күндермен немесе сағаттармен.
- Расталған бастапқы деректерге орташа жалақыны есептеудің қолданыстағы тәртібін қолдану.
- Қорытындыны кадрлық негізбен, табельмен, есеп айырысу тіркелімдерімен және есепке алу бағдарламасының баптауларымен салыстыру.
Бухгалтер кез келген төлемді тек жұмыскерге есептелгені үшін есептеуге өз бетінше қоспауға немесе кезеңді арифметикалық тұрғыдан ең тиімді нәтиже бойынша таңдамауға тиіс. Әрбір есептеу үшін оның мақсаты, қай кезеңге жататыны және орташа табысты айқындау кезінде есепке алу қағидалары маңызды.
Күндер немесе сағаттар арқылы есептеуді таңдау төлем негізіне, жұмыс уақыты режиміне және қолданылатын тәртіпке сәйкес келуге тиіс. Бастапқы деректер табельмен салыстырылады: күндер санын сағаттар санымен және керісінше механикалық түрде алмастыруға болмайды. Толық емес жұмыс уақытын, жұмыс кестесінің өзгеруін және тіркелімдерде жұмыс істеген күндер немесе сағаттар көрсетілмеген кезеңдерді ерекше мұқият тексеру қажет.
«Орташа айлық жалақыны есептеу» сұрауы рәсімнің жалпы атауы ретінде жиі пайдаланылады. Алайда бухгалтерлік есептеу үшін есептеулердің жылдық сомасын 12-ге бөлу жеткіліксіз. Алдымен төлемнің мақсатын, есептік кезеңді, есепке алынатын есептеулерді және жұмыс уақытының тиісті көрсеткішін айқындап, содан кейін осы жағдай үшін белгіленген алгоритмді қолдану қажет.
Есептегеннен кейін толық жазбасын ресімдеу пайдалы: төлем негізін, кезең шекараларын, есепке алынған жұмыс уақытын, енгізілген есептеулер тізбесін және арифметикалық амалдардың реттілігін көрсету керек. Мұндай толық жазба нәтижені бастапқы құжаттармен салыстыруға және есепке алу жүйесіндегі сома бақылау есебінен өзгеше болса, айырмашылықтың себебін табуға мүмкіндік береді.
Орташа жалақыны онлайн және 1С жүйесінде қалай есептеуге болады
Онлайн-калькулятор арифметиканы тексеруге көмектесе алады, бірақ төлем негізін айқындамайды және жұмыс берушінің құжаттарын талдамайды. Деректерді енгізер алдында бухгалтер есептік кезеңді өзі белгілейді, нақты жұмыс істеген уақытты растайды және қолданылатын тәртіпке сәйкес есептеулерді іріктейді.
Онлайн есептеу нәтижесін бақылау нәтижесі ретінде қабылдау керек. Бастапқы деректер мен пайдаланылған алгоритмнің сипаттамасын сақтау, толық емес жұмыс кезеңінің, қызметкер кестесінің және күндермен не сағаттармен жүргізілген есептің өңделуін тексеру қажет. Егер сервис бастапқы деректерді өңдеу тәртібін ашып көрсетпесе, оның қорытындысын қолмен жасалған есеппен салыстыру мүмкін емес, сондықтан соманы жұмыс беруші қолданатын қағидалар бойынша қайта есептеу қажет.
«Қазақстанға арналған 1С:Жалақы және персоналды басқару» бағдарламасының өзекті 3.1.37.x шығарылымында бөлімдердің, құжаттар мен пәрмендердің атауларын орнатылған конфигурация интерфейсі бойынша анықтау керек. Осы нұсқада растамай, нақты анықтамалықты немесе өту жолын көрсету бухгалтерді бағдарламаның басқа объектісіне алып келуі мүмкін.
Бағдарламадағы жұмыс атауы ұқсас объектіні іздеуден емес, кадрлық негіз бен бастапқы деректерді тексеруден басталады. Бухгалтер оқиға күндерін, жұмыс кестесі туралы мәліметтерді, табельді, есептік кезеңді және есептеулер құрамын салыстыруға тиіс. Осыдан кейін автоматты түрде қалыптастырылған есеп пен оның толық жазбасын талдауға болады.
1С жүйесінде орташа жалақы есебін тексеру кезінде деректердің үш тобына назар аударған жөн:
- оқиға күні, кадрлық негіз және есептік кезеңнің шекаралары;
- қызметкердің кестесі және нақты жұмыс істеген күндері немесе сағаттары;
- есептеулер құрамы, олардың тіркелген кезеңдері және есептеу кезінде есепке алу қағидалары.
Қосымша ретінде қайталанған құжаттардың, өткен кезеңдердегі есептеулерді түзетулердің немесе кадрлық құжаттар мен табель арасындағы алшақтықтардың бар-жоғын тексеру қажет. Арифметикалық амалдың өзі дұрыс бапталған болса да, бұл мән-жайлар бастапқы деректерді өзгертуі мүмкін.
Егер автоматты нәтиже қолмен жасалған тексеруден өзгеше болса, алдымен есептік кезеңдер, жұмыс уақыты және есептеулер тізбесі салыстырылады. Содан кейін құжаттардың күндері мен пайдаланылатын есептеу түрлерінің баптаулары тексеріледі. Айырмашылықтың себебін анықтамай, қорытынды соманы түзетуге болмайды: мұндай түзету нақты қандай бастапқы деректердің қате болғанын түсіндірмейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Орташа жалақыны есептеу үшін қандай кезең алынады? — Кезең төлем негізі және орташа жалақыны есептеудің қолданылатын тәртібі бойынша айқындалады. Есептеу басталғанға дейін оның шекаралары оқиға күнімен, қызметкердің жұмыс кезеңімен және кадрлық құжаттармен салыстырылады.
Басқа есептік кезеңді белгілеуге бола ма? — Ұжымдық шарттың талаптары еңбек заңнамасының міндетті талаптары ескеріле отырып қолданылады. Есептеу үшін бухгалтер кезеңді таңдау негізін тіркеп, оны жұмыс уақыты мен есептеулерді іріктеу кезінде дәйекті түрде қолдануға тиіс.
Есептеу кезінде қандай төлемдер ескеріледі? — Есептеуге орташа жалақыны есептеудің қолданылатын тәртібі бойынша есепке алынуға жататын төлемдер енгізіледі. Әрбір есептеу оның мақсаты, кезеңі және негіз құжаты бойынша тексеріледі; соманың бағдарламада көрсетілу фактісінің өзі жеткіліксіз.
Орташа жалақыны онлайн есептеуге бола ма? — Калькуляторды кезең, жұмыс уақыты және төлемдер құрамы айқындалғаннан кейін арифметиканы тексеру үшін пайдалануға болады. Бастапқы деректерді бухгалтер жұмыс берушінің құжаттары мен қолданылатын қағидалар бойынша белгілейді.
1С жүйесінде орташа табыс бойынша есептеу қай жерде орындалады? — Енгізу және тексеру орны төлем түріне және орнатылған шығарылымның интерфейсіне байланысты. 3.1.37.x нұсқасы үшін тиісті оқиғаға арналған құжатты пайдаланып, оның есептеу толық жазбасын, кадрлық негізін, табелін және есепке алынған есептеулерін тексеру қажет.
ҚР СК 114-бабы орташа жалақыны есептеуге қатысты ма? — Жоқ, бұл бап салық есептілігін реттейді: оның ұғымын, құрамын және түрлерін ашады (ҚР СК 114-бабы). Орташа табысты есептеу тәртібі ол бойынша айқындалмайды.