2026 жылы Қазақстанда бірыңғай салық мөлшерлемесі жоқ: мөлшерлеме әрбір салық пен салық салу объектісі бойынша жеке анықталады. Салық мөлшерлемесі салық салу объектісінің немесе салық базасының өлшем бірлігіне шаққандағы салық міндеттемесінің шамасын білдіреді және пайызбен не абсолюттік сомамен белгіленеді (ҚР СК 60-б.).
Салық мөлшерлемесі нені білдіреді
Салық мөлшерлемесі — салықты немесе бюджетке төленетін төлемді есептеу элементтерінің бірі. Ол салық салу объектісінің немесе салық базасының өлшем бірлігіне қандай шаманы қолдану керектігін көрсетеді (ҚР СК 60-б.).
Іс жүзінде бухгалтерге Салық кодексінен тиісті пайызды табу жеткіліксіз. Есептеуге дейін мыналарды рет-ретімен анықтау қажет:
- операция немесе объект бойынша қандай салық туындайтынын;
- кім төлеуші деп танылатынын;
- ненің салық салу объектісі болып табылатынын;
- салық базасының қалай айқындалатынын;
- операция үшін негізгі, арнаулы немесе нөлдік мөлшерлеме көзделген-көзделмегенін;
- тиісті норманың қай күннен бастап қолданылатынын.
Мөлшерлеме пайызбен ғана емес, абсолюттік сомамен де көрсетілуі мүмкін (ҚР СК 60-б.). Мысалы, акциз мөлшерлемелері жалпы жағдайда заттай көріністегі өлшем бірлігіне абсолюттік сомамен белгіленеді. Жекелеген акцизделетін тауарлар үшін тұрақты және адвалорлық бөліктерді қамтитын құрамдастырылған мөлшерлемелер көзделген (ҚР СК 537-б.). Сондықтан есептеу тәртібін нақты салықты реттейтін арнаулы нормалар бойынша айқындау керек.
2026 жылғы салық мөлшерлемелері: ҚҚС бойынша мысалдар
2026 жылы ҚҚС-тың негізгі мөлшерлемесі 16% болады және ҚҚС мөлшерлемелері туралы бапта өзгеше белгіленбесе, салық салынатын айналым мен салық салынатын импорт мөлшеріне қолданылады (ҚР СК 503-б.).
16% мөлшерлемені кез келген өткізуге автоматты түрде қолдануға болмайды. Жекелеген операциялар үшін басқа мөлшерлемелер белгіленген:
- 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап 5% мөлшерлеме заңда көзделген дәрілік заттарды, медициналық бұйымдарды, медициналық бұйымдардың жиынтықтауыштарын және техникалық көмекші құралдарды өткізу мен импорттау бойынша салық салынатын айналымға, сондай-ақ белгілі бір медициналық қызметтерді өткізу бойынша салық салынатын айналымға қолданылады;
- 10% мөлшерлеме отандық мерзімді баспа басылымдарын өткізу бойынша айналымға қолданылады;
- ҚР СК 47-тарауында көрсетілген тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді өткізу бойынша айналымдарға ҚҚС нөлдік мөлшерлеме бойынша салынады;
- егер нөлдік мөлшерлеме бойынша салық салынатын айналым ҚР СК 47-тарауына сәйкес расталмаса, оған 16% негізгі мөлшерлеме қолданылады.
Осы қағидалар мен оларды қолдану шарттары ҚР СК 503-бабында белгіленген. Медициналық тауарларға арналған 5% мөлшерлеме медициналық мақсаттағы тауарлардың барлығына бірдей қолданылмайды: заңда ерекшеліктер көзделген, ал дәрілік заттардың, медициналық бұйымдардың, жиынтықтауыштар мен техникалық көмекші құралдардың тізбесін ҚР Үкіметі белгілейді.
Медициналық қызметтерге 5% мөлшерлемені қолдану үшін қызметті медициналық қызметке лицензиясы бар денсаулық сақтау субъектісі ҚР заңнамасына сәйкес көрсетуге тиіс. Кодексте тікелей ерекшеліктерге жатқызылған медициналық қызметтерге бұл ереже қолданылмайды (ҚР СК 503-б.).
Демек, ҚҚС мөлшерлемесін таңдаған кезде бухгалтер операция түрін, тауар немесе қызмет санатын, белгіленген тізбені, медициналық қызметтерді жеткізушінің мәртебесін және лицензиясының болуын салыстыруы керек. Тауардың немесе қызметтің атауындағы «медициналық» деген бір сөз 5% мөлшерлемені қолдану үшін жеткіліксіз.
ЖК мен ұйымдарға арналған мүлік салығының мөлшерлемесі
ҚР СК 60-бабындағы салық мөлшерлемесінің анықтамасы өздігінен мүлік салығының мөлшерін белгілемейді. Нақты мөлшерлемені төлеушіні, объектіні және салық базасын ескере отырып, ҚР СК-нің мүлік салығы туралы арнаулы ережелері бойынша таңдау қажет.
Сондықтан «ЖК үшін мүлік салығының мөлшерлемесі» деген сұрауды есептеу мән-жайларын анықтамай, әмбебап пайызға әкеліп тіреуге болмайды. Алдымен бухгалтер кімнің төлеуші деп танылатынын және қандай мүліктің салық салу объектісі болып табылатынын белгілейді, содан кейін салық базасын айқындайды және осыдан кейін ғана тиісті санат үшін көзделген мөлшерлемені қолданады.
Ұйым үшін де дәл осындай тәртіп қажет. Ұйымдық-құқықтық нысан немесе мүлікті иелену фактісінің өзі арнаулы шарттарды тексеруді алмастырмайды. Есептеу үшін объектінің сипаттамалары мен мүлік салығы туралы нормаларда көзделген төлеушінің санаты маңызды.
Егер белгілі бір санат үшін арнаулы мөлшерлеме көзделсе, оған құқық тиісті норманың талаптарынан туындауға тиіс. Мөлшерлемені тек қызметтің жалпы атауы, ЖК мәртебесі немесе ұйымның атауы бойынша таңдауға болмайды.
«ЖК үшін салық мөлшерлемесі» деген сұрау да кәсіпкердің барлық міндеттемелері үшін бір мөлшерлеме бар екенін білдірмейді. ҚҚС, мүлік салығы, акциздер және басқа да салықтардың салық салу объектілері, салық базалары мен мөлшерлемелерді айқындау қағидалары әртүрлі. Жалпы қағида бойынша мөлшерлеме салық салу объектісінің немесе салық базасының белгіленген бірлігіне қолданылады (ҚР СК 60-б.).
Бухгалтер 2026 жылы мөлшерлемені қалай таңдауы керек
Жұмыс барысында тексеруді мынадай тәртіппен жүргізген ыңғайлы:
- Нақты операция, кіріс немесе мүлік бойынша салық пен салық салу объектісін анықтау.
- Салық базасы мен төлеушінің санатын белгілеу.
- ҚР СК-ден дәл осы салықтың мөлшерлемелері көрсетілген бапты ашу.
- Арнаулы мөлшерлемелерді, ерекшеліктерді және оларды қолданудың басталу күндерін тексеру.
- Норма талаптарын операцияның, тауардың, қызметтің немесе объектінің сипаттамаларымен салыстыру.
- Қолданылған норманы есептеуде немесе бухгалтердің жұмыс анықтамасында тіркеу.
Мөлшерлеме белгілі бір күннен бастап өзгеретін нормаларға ерекше назар аудару қажет. Мысалы, ҚР СК 503-бабында көзделген медициналық тауарлар мен қызметтер үшін ҚҚС мөлшерлемесі 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап 5%, ал 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап 10% болып белгіленген. Демек, бухгалтер үшін салықтық кезеңді анықтап, тиісті операцияға қатысты қолданыста болатын норма редакциясын қолдану маңызды.
Мөлшерлемені тек төлем жасалған немесе декларация дайындалған күн бойынша таңдауға болмайды: алдымен нақты салық бойынша салық салу объектісін, салық базасын және операцияның тиісті кезеңге жатқызылуын айқындау қағидалары қолданылады.
Тауардың атауы да өздігінен салық мөлшерлемесін анықтауға мүмкіндік бермейді. Мысалы, алмаспен жасалатын операцияларға қатысты алдымен операцияның сипаты мен туындайтын салық анықталады: өткізу, импорт не өзге объект. Осыдан кейін белгіленген салық үшін арнаулы нормаларда көзделген мөлшерлеме мен шарттар қолданылады.
Егер мөлшерлеме абсолюттік сомамен көрсетілсе, бухгалтер белгіленген өлшем бірлігін пайдаланады. Акциздің құрамдастырылған мөлшерлемесі кезінде сома тауардың заттай көлеміне тұрақты мөлшерлемені қолдану нәтижесі мен оның ең жоғары бөлшек сауда бағасының пайыздық үлесінің қосындысынан құралады (ҚР СК 537-б.).
Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақстанда 2026 жылы негізгі салық мөлшерлемесі қандай? — Барлық салықтар үшін бірыңғай негізгі мөлшерлеме жоқ. Салық мөлшерлемесі салық салу объектісінің немесе салық базасының өлшем бірлігіне пайызбен немесе абсолюттік сомамен белгіленеді (ҚР СК 60-б.).
2026 жылы ҚҚС-тың қандай мөлшерлемесі қолданылады? — ҚҚС-тың негізгі мөлшерлемесі 16% болады. Заңда көзделген медициналық тауарлар мен қызметтер үшін 5%, отандық мерзімді баспа басылымдарын өткізу үшін 10% мөлшерлеме қолданылады, ал ҚР СК 47-тарауында көрсетілген айналымдарға нөлдік мөлшерлеме бойынша салық салынады (ҚР СК 503-б.).
ЖК үшін қандай салық мөлшерлемесі белгіленген? — ЖК-нің барлық салықтары үшін бірыңғай мөлшерлеме жоқ. Ол нақты салыққа, салық салу объектісіне, салық базасына және төлеушінің санатына қарай анықталады. Салық мөлшерлемесінің нысаны туралы жалпы қағидалар ҚР СК 60-бабында бекітілген.
ҚҚС-тың нөлдік мөлшерлемесі салықтан босатудан несімен ерекшеленеді? — Нөлдік мөлшерлеме ҚР СК 47-тарауында көрсетілген тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді өткізу бойынша айналымдарға қолданылады. Егер мұндай айналым осы тарауда белгіленген тәртіппен расталмаса, оған 16% негізгі мөлшерлеме бойынша салық салынады (ҚР СК 503-б.). Салықтан босату ҚР СК-де көзделген дербес негіз бойынша қолданылады.
Арнаулы мөлшерлемені тек тауардың немесе қызметтің атауы бойынша қолдануға бола ма? — Жоқ. Операцияны норманың барлық шарттарымен салыстыру қажет: тауардың немесе қызметтің түрімен, белгіленген ерекшеліктермен, жеткізушінің санатымен және мөлшерлемені қолданудың басталу күнімен. 5% мөлшерлеме қолданылатын медициналық қызметтер үшін денсаулық сақтау субъектісінің мәртебесі мен медициналық қызметке лицензиясының болуы қосымша көзделген (ҚР СК 503-б.).