КТС — тиісті салық міндеттемелері болған кезде ұйымдар, оның ішінде ЖШС есептейтін корпоративтік табыс салығы. ҚҚС — жеке салық, сондықтан «КТС салығы» және «ҚҚС салығы» деген сұраулар әртүрлі есептеулерді, есепке алу нысандары мен төлемдерді білдіреді. ҚҚС бойынша тіркелу КТС пен салық төлеушінің басқа да міндеттемелерін жоймайды.
Қазақстандағы ҚҚС салығы дегеніміз не
ҚҚС — қосылған құн салығы. Бухгалтер үшін операцияның салықтық мәртебесін, ҚҚС сомасын, кіріс салығын есепке жатқызу құқығын және салық салынатын әрі салық салынбайтын айналымдарды есепке алу тәртібін айқындау маңызды.
2026 жылдан бастап ҚҚС мөлшерлемесі 16% құрайды. ҚҚС бойынша міндетті тіркеу есебіне қою үшін айналымның шекті мөлшері 10 000 АЕК құрайды. АЕК 4 325 теңге болған кезде бұл 43 250 000 теңге болады. Бухгалтер жинақталған айналымды бақылап, тіркеу міндеттерін уақтылы тексеруі керек.
ҚҚС-ты іс жүзінде бақылау мыналарды қамтиды:
- салық төлеуші мен контрагенттердің тіркелу мәртебесін тексеру;
- операцияның салық салынатын немесе салық салынбайтын сипатын айқындау;
- бастапқы құжаттар мен салық деректемелерін тексеру;
- есептелген салық пен есепке жатқызуға мәлімделген сомаларды салыстыру;
- түзетулерді, қайтаруларды және аралас операцияларды есепке алу;
- бухгалтерлік есепті салық есептілігімен салыстырып тексеру.
16% мөлшерлеме бойынша ҚҚС есептеу мысалы
Егер тауардың ҚҚС-сыз құны 100 000 теңгеге тең болса, салық сомасы 100 000 × 16% = 16 000 теңгені, ал ҚҚС-пен бірге қорытынды құны 116 000 теңгені құрайды. Егер құжаттарда ҚҚС ескерілген 116 000 теңге баға көрсетілсе, салықты 116 000 × 16 / 116 = 16 000 теңге есебімен бөліп көрсетуге болады.
КТС және ЖШС салықтары
КТС пен ҚҚС-ты бір есепке біріктіруге болмайды. КТС ұйымның табысына салық салуға қатысты, ал ҚҚС есебінде өткізу және сатып алу операциялары, құжаттар мен есепке жатқызу құқығы жеке талданады. ЖШС төлейтін салықтардың нақты құрамы қолданылатын режимге, операцияларға, жұмыскерлерге, мүлікке және басқа да мән-жайларға байланысты.
ЖШС міндеттемелерін айқындау үшін мынадай ретпен әрекет ету ұсынылады:
- қолданылатын салық режимін белгілеу;
- ҚҚС бойынша тіркелуін тексеру;
- КТС-ке, ҚҚС-қа және басқа міндеттемелерге қатысты операцияларды бөлу;
- жұмыскерлердің, мүлік пен көліктің бар-жоғын тексеру;
- есептеулерді өзекті есептілік нысандарымен және салық күнтізбесімен салыстырып тексеру.
Әлеуметтік салық та режим мен жұмыскердің мәртебесі ескеріле отырып жеке тексеріледі. Әрбір төлем бойынша бухгалтер оның түрін, алушысын және тиісті салық міндеттемесін айқындауы қажет.
ЖТС, әлеуметтік салық, МӘМС және ЖМЗЖ
ЖТС — жеке табыс салығы. Әлеуметтік салық, МӘМС және ЖМЗЖ бойынша міндеттемелер де ҚҚС-тан немесе КТС-тен бөлек есепке алынады. Жеке тұлғалармен және жұмыскерлермен есеп айырысу кезінде бухгалтер әрбір есептеудің негізін, адамның мәртебесін және қолданылатын қағидаларды айқындауы қажет.
Осы мән-жайларды талдамай, барлық төлемге бірдей есептеулер жиынтығын автоматты түрде қолдануға болмайды. Жұмыс тәртібі — алдымен төлемнің түрі мен алушысын айқындау, содан кейін әрбір міндеттемені жеке есептеу, есепке алынуын тексеру және тек содан кейін есептілік пен төлемдерді қалыптастыру.
ҚҚС төлеуші ЖК: қандай салықтар мен операцияларды бақылау қажет
ЖК-нің ҚҚС бойынша тіркелуі қалған салық міндеттерін алмастырмайды. Олардың құрамы режимге, қызметке, жұмыскерлерге, мүлікке және басқа да мән-жайларға байланысты. Кәсіпкер операцияларды жеке ресімдеуі, ҚҚС есебін жүргізуі және есептілік міндеттерін орындауы керек.
Жеткізушіге ақы төлеу фактісінің өзі ҚҚС-ты бірден есепке жатқызуға құқық бермейді. Алушы ҚҚС төлеуші ретінде тіркелуге, салық көзделген құжатта көрсетілуге, ал алынған тауарлар, жұмыстар немесе көрсетілетін қызметтер өткізу бойынша салық салынатын айналым үшін пайдаланылуға не пайдалануға жоспарлануға тиіс (ҚР СК 480-бабы). Сондықтан бухгалтер төлемді ғана емес, құжатты, алушының мәртебесін және сатып алудың мақсатын да тексереді.
Салық салынатын және салық салынбайтын айналымдарға бір мезгілде байланысты операциялар ерекше назар аударуды талап етеді. Шарттағы немесе шоттағы «ҚҚС-сыз» деген тұжырымның өзі есепке алу тәртібін айқындамайды: бухгалтер жеткізушінің мәртебесін, операцияның сипатын және ресімделген құжаттардың мазмұнын анықтауы қажет.
ҚҚС салықтық есебі және пропорционалды әдіс
Бөлек есеп жүргізілген кезде тек салық салынатын айналым үшін пайдаланылатын тауарлар, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтер бойынша кіріс ҚҚС түзетулер ескеріле отырып есепке жатқызылады. Салық салынбайтын айналымға арналған сатып алулар бойынша ҚҚС есепке жатқызылмайды. Егер тауарлар, жұмыстар немесе көрсетілетін қызметтер салық салынатын және салық салынбайтын айналымдар үшін бір мезгілде пайдаланылса, сома белгіленген формулалар бойынша бөлінеді (ҚР СК 489-бабы).
Есепке жатқызуға рұқсат етілген сома былай есептеледі:
ҚҚСрс = ҚҚСесеп × А сал / А жалпы, мұнда ҚҚСесеп — салық салынатын және салық салынбайтын айналымдар үшін бір мезгілде пайдаланылатын сатып алулар бойынша түзету ескерілген кіріс ҚҚС, А сал — салық кезеңіндегі салық салынатын айналым, А жалпы — салық салынатын және салық салынбайтын айналымдардың сомасы.
Мысал: кіріс ҚҚС 160 000 теңгені, салық салынатын айналым 6 000 000 теңгені, ал жалпы айналым 10 000 000 теңгені құрайды. Есепке жатқызуға рұқсат етілген сома 160 000 × 6 000 000 / 10 000 000 = 96 000 теңгеге тең. Есепке жатқызуға рұқсат етілмеген сома 160 000 − 96 000 = 64 000 теңгені құрайды.
Есептеуге дейін салық салынатын, салық салынбайтын және айналымның екі түрі үшін бір мезгілде пайдаланылатын сатып алуларды бөлу қажет. Салық кезеңінің соңында айналым сомаларын, кіріс ҚҚС-ты, түзетулерді және бөлу нәтижесін тексеру керек. Заңнамада белгіленген формула есепке жатқызуға рұқсат етілген сома үшін де, рұқсат етілмеген сома үшін де теріс мәнге жол береді (ҚР СК 489-бабы).
Автокөлік салығы
«Автокөлік салығы» және «көлік салығы» деген сұраулар әртүрлі міндеттемелерге: көлік құралын иеленуге не автокөлікті сатып алу, сату, әкелу немесе қызметте пайдалану операцияларына қатысты болуы мүмкін. Есепті ұйымдастыру үшін алдымен меншік иесін, көліктің сипаттамаларын, операцияның түрін және тараптардың салықтық мәртебесін айқындайды.
Меншік иесі, автокөлік және операция туралы деректерсіз нақты соманы айқындау мүмкін емес. Егер автокөлік ЖШС-ке немесе ЖК-ге тиесілі болып, қызметте пайдаланылса, бухгалтерге сатып алу құжаттары мен жеткізуші көрсеткен ҚҚС туралы мәліметтер де қажет. Кіріс ҚҚС-ты есепке жатқызу үшін ҚР СК 480-бабының талаптарын сақтау қажет.
ҚҚС-ты есепке жатқызу және шот-фактураларды ресімдеу
Кіріс ҚҚС-пен жұмыс істеген кезде бухгалтер салық сомасын оны есепке жатқызуға негіз болатын құжатпен салыстырады, алушының салық төлеушілер базасында тіркелуін және сатып алудың салық салынатын айналым мақсатында пайдаланылуын тексереді. Егер есепке жатқызуды алып тастау, ұлғайту немесе азайту көзделсе, тиісті салық кезеңіндегі оның мөлшерін айқындау кезінде олар ескеріледі (ҚР СК 480-бабы).
Жалпы қағида бойынша ҚҚС төлеуші шот-фактураны электрондық нысанда жазып береді. Қағаз нысаны заңда көрсетілген жағдайларда, оның ішінде орналасқан жерінде телекоммуникациялар желісі болмаған, ақпараттық жүйеде расталған техникалық қателер болған, электрондық шот-фактураларды жазып беру тоқтатыла тұрған кезде, сондай-ақ төтенше жағдай немесе төтенше жағдай режимі кезеңінде қолданылуы мүмкін. Қағаз шот-фактура электрондық шот-фактураның нысаны бойынша екі данада ресімделеді, олардың біреуі алушыға беріледі (ҚР СК 492-бабы).
Расталған техникалық қателер болған кезде қағаз шот-фактура олар жойылғаннан кейін күнтізбелік он бес күн ішінде электрондық шот-фактуралардың ақпараттық жүйесіне енгізіледі. Дәл осындай мерзім электрондық шот-фактураларды жазып беруді тоқтата тұрудың күші жойылғаннан кейін де қолданылады. Төтенше жағдай немесе төтенше жағдай режимі аяқталғаннан кейін енгізу мерзімі күнтізбелік отыз күнді құрайды (ҚР СК 492-бабы).
Шот-фактураның құндық және сомалық көрсеткіштері шетел валютасын қолдануға жол берілетін тікелей көзделген жағдайларды қоспағанда, Қазақстан Республикасының ұлттық валютасымен көрсетіледі. Қағаз шот-фактураны ресімдеу кезінде салық төлеуші электрондық нысанда жоқ мәліметтерді қосуға құқылы (ҚР СК 492-бабы).
Комиссия шартының талаптарына сәйкес келетін шарттар бойынша операциялар үшін ерекше тәртіп көзделген. Егер комитент және (немесе) комиссионер ҚҚС төлеушілер болса, комиссионер ҚҚС төлеуші ретінде тіркелген-тіркелмегеніне қарамастан, сатып алушыға шот-фактура жазып береді. Айналым мөлшері сатып алушыға өткізу құны мен комитент құжаттарының деректері ескеріле отырып көрсетіледі (ҚР СК 495-бабы).
1С жүйесінде ҚҚС-ты тексеру
Егер түсім құжатында ҚҚС шоты көрсетілмесе, баға параметрлерін, ҚҚС мөлшерлемесін, салық сомасын, жеткізушінің деректемелерін және негіз болатын құжаттың мазмұнын ретімен тексеру керек. Есеп жүйесінің деректерін жеткізушінің құжатымен және ҚҚС-ты есепке жатқызу шарттарымен жеке салыстыру қажет.
Түзету кезінде бухгалтер ұлғайту және азайту сомаларының толтырылған-толтырылмағанын, мөлшерлеменің дұрыс көрсетілгенін және таңдалған параметрдің операция мазмұнына сәйкестігін тексеруі керек. Деректемелер түзетілгеннен кейін құжаттың қорытынды сомасын және ҚҚС-тың есепте көрсетілуін қайта тексеру қажет.
Электрондық шот-фактуралар бойынша құжаттың нысанын және қағаз нысанда ресімдеуге жол берілетін белгіленген жағдайларды бақылау маңызды. Егер қағаз шот-фактура жүйенің техникалық қатесіне, электрондық нысанда жазып берудің тоқтатыла тұруына немесе төтенше мән-жайларға байланысты жазып берілсе, бухгалтер оның кейіннен белгіленген мерзімде ақпараттық жүйеге енгізілуін бақылауға тиіс (ҚР СК 492-бабы).
Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақстандағы КТС салығы дегеніміз не? — КТС — ұйымдардың корпоративтік табыс салығы. Ол ҚҚС-тан және ЖШС-тің басқа міндеттемелерінен бөлек есептеледі.
2026 жылы қандай ҚҚС мөлшерлемесі қолданылады? — 2026 жылдан бастап ҚҚС мөлшерлемесі 16% құрайды. Мысалы, салықсыз құны 100 000 теңге болған кезде ҚҚС 16 000 теңгеге тең.
Кіріс ҚҚС-ты қашан есепке жатқызуға болады? — Алушы ҚҚС төлеуші ретінде тіркелуге, салық сомасы көзделген құжатта көрсетілуге, ал сатып алу өткізу бойынша салық салынатын айналым үшін пайдаланылуға немесе пайдалануға жоспарлануға тиіс (ҚР СК 480-бабы).
Салық салынатын және салық салынбайтын айналымдар кезінде ҚҚС қалай есепке алынады? — Бөлек есеп жүргізілген кезде ҚҚС сатып алулардың мақсаты ескеріле отырып бөлінеді. Айналымның екі түрінде де бір мезгілде пайдаланылатын тауарлар, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтер үшін ҚР СК 489-бабында белгіленген бөлу формуласы қолданылады.
Автокөлік салығын қалай білуге болады? — Алдымен меншік иесін, автокөліктің сипаттамаларын және операцияның түрін анықтау керек. Бұл мәліметтерсіз нақты соманы айқындау мүмкін емес.
Шот-фактураны қашан қағаз нысанда ресімдеуге болады? — Қағаз нысаны ҚР СК 492-бабында көрсетілген жағдайларда, соның ішінде жекелеген техникалық және төтенше мән-жайлар кезінде қолданылуы мүмкін. Тиісті негіз жойылғаннан кейін құжатты белгіленген мерзімде ақпараттық жүйеге енгізу қажет.
Дереккөздер
- Қазақстан Республикасы Салық кодексінің 480-бабы: есепке жатқызылатын ҚҚС
- Қазақстан Республикасы Салық кодексінің 489-бабы: ҚҚС-ты бөлек есепке алу
- Қазақстан Республикасы Салық кодексінің 492-бабы: шот-фактураларды жазып беруге қойылатын талаптар
- Қазақстан Республикасы Салық кодексінің 495-бабы: комиссия шарттары бойынша шот-фактуралар