2026 жылы АСР-дегі ЖК өзінің арнаулы салық режимінің талаптарын және нақты тауарға қолданылатын талаптарды сақтаған жағдайда тауарларды әкеле алады. Бұл ретте салық салынатын импорт ҚҚС салудың дербес объектісі болып табылады (ҚР СК 448-бабы), ал босату Кодексте көзделген тауарлар санаттары мен шарттарға ғана қолданылады (ҚР СК 479 және 525-баптары).
АСР кезіндегі импорт туралы нені түсіну маңызды
Арнаулы салық режимін қолданудың өзі тауарды әкелу кезінде туындайтын салық міндеттемелерін жоққа шығармайды. ҚҚС бойынша Кодексте салық салудың екі объектісі бөлек көрсетілген: салық салынатын айналым және салық салынатын импорт (ҚР СК 448-бабы). Сондықтан бухгалтер тауарды әкелудің салықтық салдарын тауарды кейіннен өткізуге салық салу қағидалары бойынша ғана бағаламауы керек.
- Айналымнан алынатын ҚҚС салық төлеушінің салық салынатын айналымына байланысты.
- Әкелу кезіндегі ҚҚС салық салудың жеке объектісі ретіндегі салық салынатын импортқа байланысты (ҚР СК 448-бабы).
Жеткізу алдында әкелудің салық салынатын импортқа немесе босату жағдайларының біріне жататынын анықтау қажет. Салықтан босатылатын импорттың тізбесі Кодексте белгіленген және АСР қолдану фактісі бойынша емес, нақты тауар мен операция көзделген талаптарға сәйкес келген кезде қолданылады (ҚР СК 479-бабы). ЕАЭО мемлекеттерінен әкелу үшін босатудың жекелеген жағдайлары көзделген (ҚР СК 525-бабы).
Мысалы, ҚР СК 479-бабы тікелей аталған жекелеген санаттардың: банкноттар мен монеталардың, ақша белгілерін өндіруге арналған белгілі бір шикізаттың, жеке тұлғалардың бажсыз әкелу нормалары шегіндегі тауарлардың, дипломатиялық және оларға теңестірілген өкілдіктерге арналған тауарлардың, сондай-ақ салық төлеуден босатуды көздейтін кедендік рәсіммен орналастырылған тауарлардың импортын ҚҚС-тан босатады. Мұндай негіздің болуы тиісті санат үшін көрсетілген құжаттармен және талаптармен расталуға тиіс (ҚР СК 479-бабы).
ЕАЭО елдерінен және үшінші елдерден импорт: айырмашылығы неде
Рәсімдеу тәртібі тауардың қайдан әкелінетініне байланысты. Бухгалтер үшін алдымен әкелу бағытын, тауарды және оны өткізу негізін анықтап, содан кейін құжаттамалық рәсімдеу мен салық салудың тиісті тәртібін қолдану маңызды.
ЕАЭО елдерінен әкелу — Ресейден, Беларусьтен, Армениядан және Қырғызстаннан жеткізілімдер. Мұндай импортты ҚҚС-тан босатуды Салық кодексі бөлек реттейді. Атап айтқанда, ҚР СК 479-бабына сілтеме жасау арқылы тізбеленген жекелеген тауарлар, сондай-ақ шарт немесе келісімшарт бойынша кепілдік қызмет көрсету шеңберінде импортталатын тауарлар босатылуы мүмкін (ҚР СК 525-бабы).
Кепілдік қызмет көрсету үшін босату негізі осындай қызмет көрсетуді көздейтін шартпен немесе келісімшартпен, тауарға ілеспе құжаттармен, кінәрат-талаппен және шартқа қатысушылар растаған ақау актісімен расталады (ҚР СК 525-бабы). Осы норманы қолдану үшін тауардың мақсаты немесе кәсіпкердің түсіндірмесі ғана жеткіліксіз: бухгалтер дәл көзделген құжаттар топтамасын жинауы қажет.
Үшінші елдерден әкелу — мысалы, Қытайдан, Түркиядан немесе ЕАЭО-ға кірмейтін Еуропа мемлекеттерінен жеткізілімдер. ҚҚС-ты бағалау кезінде салықтан босатылатын импорттың жалпы тізбесін ескеру қажет. Оған, басқаларымен қатар, кедендік декларациялауға жататын және салық төлеуден босатуды көздейтін кедендік рәсіммен орналастырылған тауарлар енгізілген (ҚР СК 479-бабы).
Демек, белгілі бір елден әкелу фактісінің өзі босатуды әлі растамайды. Тауардың санаты, қолданылатын рәсім, әкелу мақсаты және тиісті нормада тікелей көзделген құжаттар маңызды. Егер тауар салықтан босатылатын импортқа жатпаса, оны әкелу ҚР СК 448-бабы бойынша салық салынатын импорт ретінде қаралады.
Екі жағдайда да бухгалтер шарттағы, тауарға ілеспе және өзге де құжаттардағы мәліметтердің нақты жеткізілімге сәйкестігін қамтамасыз етуі керек. Босатуды қолдану үшін құжаттар ЖК сілтеме жасайтын негізді дәл растауға тиіс.
Қандай шектеулерді алдын ала тексеру керек
ҚҚС объектілері және салықтан босатылатын импорт туралы келтірілген нормаларда ЖК-нің арнаулы салық режимін қолдануына байланысты ғана тауарларды әкелуге жеке тыйым салынбаған. Алайда нақты АСР-ді қолдану құқығы осы режимнің талаптары бойынша, ал әкелу тәртібі тауар мен операцияның сипаттамалары бойынша бағаланады.
- ЖК 2026 жылы нақты қандай арнаулы салық режимін қолданатынын анықтап, оның талаптарының сақталуын тексеру.
- ЖК-нің нақты қызметін таңдалған режимнің талаптарымен салыстыру: тауарды шетелден сатып алу ғана емес, оны кейіннен көтерме немесе бөлшек саудада өткізу не өндірісте пайдалану да маңызды.
- Тауарды, оның мақсатын және әкелу тәртібін анықтау. Бұл мәліметтер импортқа салық салу режимін және ықтимал босатуды бағалау үшін қажет.
- Тауардың ҚР СК 479-бабы бойынша салықтан босатылатын импорт санаттарының біріне жататынын, ал ЕАЭО-дан әкелу кезінде ҚР СК 525-бабы бойынша да жататынын тексеру.
- Егер акцизделетін тауар әкелінсе, ҚР СК 554-бабы бойынша акцизден босатудың қолданылатынын бөлек анықтау.
ЖК-нің бүкіл импортына босатуды бір сәйкес санатқа ұқсастық бойынша қолдануға болмайды. Әрбір негіздің өзіндік талаптары бар. Мысалы, дипломатиялық босату алушының мәртебесімен және растаушы құжаттармен, ал белгілі бір кедендік рәсім кезіндегі босату тауардың салықтардан босатуды көздейтін рәсіммен нақты орналастырылуымен байланысты (ҚР СК 479-бабы).
Акцизделетін тауарларға да жалпы емес, арнайы реттеу қолданылады. Халықаралық тасымалдарды жүзеге асыратын көлік құралдарын пайдалану үшін қажетті тауарларды, кедендік шекара арқылы өткізілгенге дейін бүліну салдарынан жарамсыз болып қалған тауарларды, жекелеген дипломатиялық жеткізілімдерді және көзделген кедендік рәсімдердегі тауарларды қоса алғанда, тек тізбеленген санаттар акцизден босатылады (ҚР СК 554-бабы).
Электрондық құжаттар: ТІЖ, 328.00 СЕН және виртуалды қойма
Әкелу жөніндегі электрондық құжаттарды қолданылатын тәртіп пен жеткізілімнің нақты шарттарын негізге ала отырып рәсімдеу керек. Салық кодексінің келтірілген баптары ҚҚС объектілері мен босату жағдайларын айқындайды, бірақ импорттың әрбір түрі электрондық құжаттардың бірдей топтамасымен рәсімделетін әмбебап қағиданы белгілемейді.
ЕАЭО-дан әкелу кезінде бухгалтер барлық қолданылатын нысандарда жеткізуші, сатып алушы, шарт, тауар, саны және тауарға ілеспе құжаттар туралы мәліметтердің сәйкестігін қамтамасыз етуі қажет. Егер операция үшін ТІЖ және тауарларды әкелу туралы өтініш рәсімделсе, олардағы мәліметтер бастапқы құжаттарға және тауардың нақты келіп түсуіне сәйкес болуға тиіс.
Жүйенің «328 нысаны табылмады» деген хабарламасы сәйкессіздіктің себебін өздігінен түсіндірмейді. Бухгалтер мыналарды рет-ретімен тексеруі керек:
- тиісті электрондық құжаттың жасалғанын және қабылданғанын;
- қатысушылардың ЖСН немесе БСН, құжаттардың күндері мен нөмірлері дұрыс көрсетілгенін;
- тауар позициялары, өлшем бірліктері және саны туралы мәліметтердің сәйкес келетінін;
- құжаттың ақпараттық жүйеде көрсетілгенін және салыстырып тексеру үшін қолжетімді екенін;
- хабарламаның басқа жеткізілімге немесе басқа кезеңге қатысы бар-жоғын.
Сәйкессіздіктер жойылғанға дейін техникалық салыстырып тексеру үшін ғана бастапқы мәліметтерді еркін өзгертуге болмайды. Электрондық құжаттардың деректері шартқа, тауарға ілеспе құжаттарға және нақты жеткізілімге сәйкес болуы керек. Егер ҚҚС-тан босату мәлімделсе, құжаттар топтамасы ҚР СК 479 немесе 525-бабы бойынша босатудың нақты негізін қосымша растауға тиіс.
ЕАЭО мемлекетінен кепілдік қызмет көрсету шеңберінде әкелінген тауарлар үшін кепілдік туралы талабы бар шарттың немесе келісімшарттың, тауарға ілеспе құжаттардың, кінәрат-талаптың және ақау актісінің болуы ерекше маңызды. Дәл осы құжаттар мұндай импортты растау ретінде аталған (ҚР СК 525-бабы).
ЖК бухгалтеріне арналған қадамдық тәртіп
- Мәмілеге дейін. Қолданылатын АСР-ді, кейінгі қызмет сипатын, жөнелтуші елді, тауардың атауы мен мақсатын тіркеу.
- Салық салуды тексеру. Әкелудің ҚР СК 448-бабы бойынша салық салынатын импорт болып табылатынын немесе ҚР СК 479 не 525-бабы бойынша босатудың нақты негізіне сәйкес келетінін анықтау.
- Тауарды тексеру. Тауардың акцизделетін тауарларға жататынын не жатпайтынын анықтау. Акциз болған кезде тек тікелей көзделген босатуларды тексеру (ҚР СК 554-бабы).
- Шарт және құжаттар. Тауар, оның саны, бағасы, жеткізу шарттары және әкелу мақсаты туралы мәліметтерді келісу. Құжаттар жеткізілімді сәйкестендіруге және қолданылатын салықтық негізді растауға мүмкіндік беруге тиіс.
- Әкелу. Әкелудің тиісті бағыты мен тәсілі үшін көзделген құжаттарды рәсімдеу. ЕАЭО-дан және үшінші елдерден жеткізу қағидаларын араластырмау.
- Электрондық салыстырып тексеру. Электрондық нысандардың деректемелерін шартпен және тауарға ілеспе құжаттармен салыстырып тексеру, ал жүйелік қате болған кезде әр құжаттың мәртебесі мен мазмұнын тексеру.
- Тауарды есепке алу. Тиісті түрде рәсімделген құжаттардың негізінде келіп түсуді көрсету және бастапқы, электрондық және есептік деректер арасындағы байланысты қамтамасыз ету.
- АСР-ді бақылау. Қолданылатын арнаулы салық режимінің талаптарын сақтау кезінде импортталған тауарды кейіннен өткізуді немесе пайдалануды ескеру.
Егер босату тауардың белгілі бір санатына немесе әкелу мақсатына байланысты болса, бухгалтер осы мақсаттың сақталуын бақылауы қажет. Мысалы, ҚР СК 479-бабы дипломатиялық өкілдіктерге арналған тауарларды, ғарыш объектілері мен жабдықтарын, сондай-ақ босатуды көздейтін кедендік рәсімдердегі тауарларды бөлек реттейді. Белгіленген талаптарды орындамай, бұл негіздерді әдеттегі коммерциялық жеткізілімге қолдануға болмайды.
Сұрақтар мен жауаптар
АСР-дегі ЖК тауарды импорттау үшін ғана ҚҚС бойынша есепке тұруы керек пе? — ҚР СК 448-бабы салық салынатын импортты ҚҚС салудың дербес объектісі ретінде айқындайды және мұндай объектінің болуын ЖК-нің жалпыға бірдей белгіленген режимді қолдануымен байланыстырмайды. Әкелудің салықтық салдарын АСР талаптары мен кейіннен өткізу мәртебесінен бөлек анықтау қажет.
Импорт кезінде ҚҚС әрдайым туындай ма? — Салық салынатын импорт ҚҚС объектісі болып табылады, бірақ Кодексте тікелей тізбеленген санаттар мен талаптар үшін босату көзделген (ҚР СК 448 және 479-баптары). ЕАЭО-дан импорттау үшін босатудың жекелеген жағдайлары ҚР СК 525-бабында белгіленген.
Шартта тауардың ҚҚС-тан босатылғанын көрсету жеткілікті ме? — Жоқ. Босату тауар мен операция белгіленген талаптарға сәйкес келген кезде қолданылады. Көзделген жағдайларда арнайы растаулар қажет. Мысалы, ЕАЭО-дан импорттау кезіндегі кепілдік қызмет көрсету үшін шарт немесе келісімшарт, тауарға ілеспе құжаттар, кінәрат-талап және ақау актісі қажет (ҚР СК 525-бабы).
Сату кезінде жүйе «328 нысаны табылмады» деп хабарласа не істеу керек? — Электрондық құжаттың мәртебесін, қатысушылардың ЖСН немесе БСН, жеткізілімнің нөмірі мен күнін, тауар позицияларын, санын және құжаттың салыстырып тексеру үшін қолжетімділігін тексеру. Мәліметтерді бастапқы құжаттар мен нақты жеткізілім бойынша түзету керек.
АСР-дегі ЖК 328.00 нысанын тапсыра ма? — Нысанның қолданылуы салық режимінің атауымен ғана емес, ЕАЭО мемлекетінен әкелудің түрі мен мән-жайларымен айқындалады. Нысандағы мәліметтер шартқа, тауарға ілеспе және жеткізілім жөніндегі басқа да құжаттарға сәйкес болуы керек.
ЕАЭО-дан әкелінген кез келген тауарға босатуды қолдануға бола ма? — Жоқ. ҚР СК 525-бабы онда көрсетілген импорт санаттарын ғана босатады. Атап айтқанда, онда ҚР СК 479-бабының жекелеген санаттарына сілтеме жасалады және құжаттармен расталған кепілдік қызмет көрсету шеңберінде импортталатын тауарларды босату көзделеді.
Егер ЖК АСР қолданса, кез келген акцизделетін тауар акцизден босатыла ма? — Жоқ. Акцизден босату белгіленген талаптар сақталған кезде импортталатын акцизделетін тауарлардың тізбеленген санаттарына ғана қолданылады (ҚР СК 554-бабы).
Кез келген АСР-де импорттық саудамен айналысуға бола ма? — Нақты АСР-ді қолдану мүмкіндігі осы режимнің талаптарымен және қызметтің нақты түрімен айқындалады. Салық салынатын және салықтан босатылатын импорт туралы нормалар әкелуге салық салуды реттейді, бірақ таңдалған АСР талаптарының тексерілуін алмастырмайды.
Дереккөздер
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 448-бап «Салық салу объектілері».
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 479-бап «Қосылған құн салығынан босатылатын импорт».
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 525-бап «Еуразиялық экономикалық одақтағы қосылған құн салығынан босатылған айналымдар мен импорт».
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 554-бап «Акцизден босатылған акцизделетін тауарлардың импорты».
- «Еуразиялық экономикалық одақ туралы шартты ратификациялау туралы» ҚР Заңы.