Өзін-өзі жұмыспен қамтыған адам декларация тапсыруға тиіс пе
«Өзін-өзі жұмыспен қамтыған» деген мәртебенің немесе тұрмыстық анықтаманың өзі жеке тұлғаның кірістері мен мүлкі туралы декларацияны автоматты түрде ұсынуға міндетті екенін білдірмейді. 2026 жылы бухгалтер жұмыспен қамтылу атауын емес, Қазақстанның Салық кодексінде белгіленген нақты негіздерді тексеруге тиіс. Резидент жеке тұлғаларға арналған осындай негіздердің тізбесі ҚР СК 417-бабында қамтылған (ҚР СК 417-б.).
Кәсіпкерлік қызметтен түсетін кіріс пен жеке тұлға дербес салық салатын басқа кірістерді ажырату ерекше маңызды. 417-баптың 1-тармағының 3) тармақшасы дербес салық салуға жататын кіріс алған жеке тұлғаларды декларация тапсырушыларға жатқызады, бірақ кәсіпкерлік қызметтен түсетін кірістерді тікелей алып тастайды. Сондықтан адамның жұмыс берушісіз өз бетінше қызмет көрсететініне, жұмыстар орындайтынына немесе ақы алатынына ғана сүйеніп, декларация тапсыру міндеті бар деген қорытынды жасауға болмайды (ҚР СК 417-б.).
Арнаулы салық режимін қолданатын және интернет-платформа арқылы рұқсат етілген қызмет түрлері бойынша жұмыс істейтін өзін-өзі жұмыспен қамтығандар үшін жеке ереже қолданылады: интернет-платформа операторы салық агенті деп танылады және ЖТС пен әлеуметтік төлемдерді ұстап қалады. Ұсталған ЖТС-ты оператор есепті айдан кейінгі айдың 15-күнінен кешіктірмей бюджетке аударады (ҚР СК 721-б.).
Демек, декларация туралы мәселені шешу кезінде қызметтің қалай ұйымдастырылғанын, өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған арнаулы салық режимінің қолданылатынын, интернет-платформаның пайдаланылатынын және 417-бапта көзделген жеке негіздің бар-жоғын анықтау қажет. 417-бап тек өз бетінше жұмыспен қамтылу белгісі бойынша декларация ұсынудың бірыңғай міндетін белгілемейді (ҚР СК 417, 721-баптары).
417-бап бойынша міндет қашан туындайды
Егер есепті салық кезеңінде 417-баптағы талаптардың кемінде біреуі орындалса, резидент жеке тұлғалар кірістері мен мүлкі туралы декларацияны ұсынады. Бухгалтер үшін бұл тек алынған кірістің сипатын ғана емес, адамның лауазымын, оның ұйымдарға қатысуын, шетелдік шоттары мен активтерін, сондай-ақ ірі сатып алуларын да тексеру қажет екенін білдіреді (ҚР СК 417-б.).
Атап айтқанда, 417-бап мынадай санаттар үшін міндет көздейді:
- Қазақстан Республикасының сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл, банктер және банк қызметі, сақтандыру қызметі немесе бағалы қағаздар нарығы туралы заңдары бойынша кірістері мен мүлкін декларациялауға міндетті тұлғалар;
- квазимемлекеттік сектор субъектілері мен заңды тұлғалардың жарғылық капиталындағы үлестің не акционерлік қоғам акцияларының 10 пайызынан астамын иеленетін басшылары, құрылтайшылары немесе қатысушылары, сондай-ақ олардың резидент жұбайлары; коммерциялық емес ұйымдардың құрылтайшылары мен қатысушылары үшін ерекшелік көзделген;
- кәсіпкерлік қызметтен түсетін кірісті қоспағанда, дербес салық салуға жататын кіріс алған жеке тұлғалар;
- есепті салық кезеңінің 31 желтоқсанында Қазақстаннан тыс жерлердегі шетелдік банктердегі шоттарында жиынтық сомасы 1000 еселенген АЕК-тен асатын ақшасы бар жеке тұлғалар;
- шетелде тіркелуге немесе есепке алынуға жататын мүліктің, шетелдік бағалы қағаздардың, шетелдік заңды тұлғаларға қатысу үлестерінің, шетелде тіркелген зияткерлік меншік және авторлық құқық объектілерінің меншік иелері;
- инвестициялық алтын иелері;
- есепті кезең ішінде Қазақстанда және одан тыс жерлерде бапта көрсетілген мүлікті есепті кезеңнің 31 желтоқсанында қолданыста болатын 20 000 еселенген АЕК-тен асатын жиынтық құнымен сатып алған тұлғалар.
Аталған талаптар дербес қолданылады: есепті салық кезеңінде олардың біреуіне сәйкес келу жеткілікті. Шетелдік банктік шоттар мен мүлік 31 желтоқсандағы жағдай бойынша, ал сатып алулар бүкіл есепті салық кезеңі үшін бағаланады (ҚР СК 417-б.).
Демек, декларация өзін-өзі жұмыспен қамтыған адамға жұмыспен қамтылу тәсілінің өзіне байланысты емес, басқа мән-жайға байланысты қажет болуы мүмкін. Мысалы, дербес салық салынатын кәсіпкерлік емес кіріс, бапта көзделген шетелдік актив немесе белгіленген шектен асатын мүлік сатып алу негіз болуы мүмкін. Әрбір негізді жеке тексеріп, растау қажет (ҚР СК 417-б.).
Бухгалтер міндеттің бар-жоғын қалай тексереді
Алдымен салықтық резиденттікті анықтау қажет. 417-бап резидент жеке тұлғалардың кірістері мен мүлкі туралы декларацияны ұсынуын реттейді. Содан кейін қызметтің салықтық мәртебесі мен әрбір кірістің сипатын анықтау қажет (ҚР СК 417-б.).
Тексеруді мәні бойынша мынадай тәртіппен жүргізген ыңғайлы:
- Жеке тұлғаның Қазақстан резиденттеріне жататынын және оның өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған арнаулы салық режимін қолданатынын анықтау.
- Қызметтің рұқсат етілген қызмет түрі бойынша интернет-платформа арқылы жүргізілетінін және платформа операторының салық агенті ретінде ЖТС пен әлеуметтік төлемдерді ұстап қалатынын анықтау (ҚР СК 721-б.).
- Кәсіпкерлік қызметтен түсетін кірістерді жеке тұлға дербес салық салуға тиіс өзге кірістерден ажырату (ҚР СК 417-б.).
- Адамның немесе оның жұбайының лауазымы, заңды тұлғаға қатысуы не 417-бапта аталған заңдардың талаптары бойынша арнаулы санаттарға жататынын тексеру (ҚР СК 417-б.).
- 31 желтоқсандағы жағдай бойынша шетелдік банктік шоттар, шетелде тіркелетін мүлік, шетелдік бағалы қағаздар, шетелдік заңды тұлғалардағы үлестер, шетелде тіркелген зияткерлік меншік және инвестициялық алтын туралы мәліметтерді сұрату (ҚР СК 417-б.).
- Есепті кезеңдегі мүлік сатып алуларын талдау және олардың жиынтық құнын 417-бапта белгіленген шекпен салыстыру (ҚР СК 417-б.).
Мұндай талдау үшін шарттарды, актілерді, банк үзінді көшірмелерін, интернет-платформа мәліметтерін, қызмет пен мүліктің тіркелгені туралы құжаттарды, сондай-ақ әрбір кірістің сипатын растайтын құжаттарды сақтау керек. Банктік төлемнің мақсаты кәсіпкерлік кіріс пен дербес салық салынатын өзге кірісті ажыратуға әрдайым мүмкіндік бермейді, сондықтан бухгалтер үшін түсімді шартпен және іс жүзінде орындалған жұмыспен немесе көрсетілген қызметпен салыстыру маңызды.
Интернет-платформа арқылы жұмыс істеген кезде жеке тұлғаның өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған арнаулы салық режимін қолданатынын және рұқсат етілген қызмет түрі бойынша қызмет көрсететінін жеке тексеру қажет. Дәл осы талаптар сақталған кезде 721-бап платформа операторына ЖТС пен әлеуметтік төлемдерді ұстап қалу және аудару жөніндегі салық агентінің функцияларын жүктейді (ҚР СК 721-б.).
Декларацияны тек «өзін-өзі жұмыспен қамтыған адамның декларациясы» деген іздеу тұжырымы бойынша таңдауға болмайды. Алдымен резиденттік, салық режимі, кірістің сипаты және 417-бапта көзделген нақты негіздің бар-жоғы анықталады, содан кейін салық есептілігінің тиісті тәртібі қолданылады.
Бейрезиденттерге арналған мерзімдер
417-бап резидент жеке тұлғалардың декларация ұсыну негіздерін белгілейді және бейрезиденттің декларация тапсыру мерзімін қамтымайды. Сондықтан осы баптың ережелерін жеке тұлға өз бетінше қызмет көрсететініне немесе жұмыстар орындайтынына ғана байланысты бейрезидентке қолдануға болмайды (ҚР СК 417-б.).
721-бап интернет-платформа арқылы жұмыс істейтін өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың арнаулы салық режимін реттейді және салық агентіне арналған мерзімді белгілейді: ұсталған ЖТС-ты платформа операторы есепті айдан кейінгі айдың 15-күнінен кешіктірмей бюджетке аударады. Бұл — жеке тұлғаның декларация тапсыруының әмбебап мерзімі емес, оператордың міндетін орындау мерзімі (ҚР СК 721-б.).
Осылайша, бейрезидент үшін декларация мерзімін 417-баптың ережелері немесе интернет-платформа операторының ЖТС аудару мерзімі бойынша анықтауға болмайды. Мәселе алдымен резиденттікке, кіріс түріне, салық режиміне және салықты есептеу, ұстап қалу мен аудару міндеттерін кім орындайтынына қарай ажыратылады.
Егер қызмет интернет-платформа арқылы жүргізілсе, бухгалтер жеке тұлға мен оператордың міндеттерін ажыратуға тиіс. Оператор өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған арнаулы салық режимін қолданатын және интернет-платформа арқылы қызмет көрсететін жеке тұлғаларға қатысты салық агенті деп танылады; ол бапта көзделген жағдайларда ЖТС пен әлеуметтік төлемдерді ұстап қалады (ҚР СК 721-б.).
Жиі қойылатын сұрақтар
Өзін-өзі жұмыспен қамтыған әрбір адам декларация тапсыруға тиіс пе? — Жоқ, 417-бап тек өз бетінше жұмыспен қамтылу белгісі бойынша жалпыға ортақ міндет белгілемейді. Резидент үшін онда аталған негіздердің кемінде біреуінің бар-жоғын тексеру қажет (ҚР СК 417-б.).
Кәсіпкерлік кірістің өзі 417-баптың 3) тармақшасына жата ма? — Жоқ. 417-баптың 1-тармағының 3) тармақшасында кәсіпкерлік қызметтен түсетін кірістер тікелей алып тасталған. Алайда жеке тұлғада декларация ұсынудың басқа негізі, мысалы, шетелдік активтері немесе бапта көзделген ірі сатып алуы болуы мүмкін (ҚР СК 417-б.).
Өзін-өзі жұмыспен қамтыған адам интернет-платформа арқылы жұмыс істеген кезде ЖТС-ты кім ұстап қалады? — Егер жеке тұлға өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған арнаулы салық режимін қолданса және интернет-платформа арқылы рұқсат етілген қызметті жүргізсе, платформа операторы салық агенті болып табылады және ЖТС пен әлеуметтік төлемдерді ұстап қалады (ҚР СК 721-б.).
Интернет-платформа операторы ұсталған ЖТС-ты қашан аударады? — Есепті айдан кейінгі айдың 15-күнінен кешіктірмей. Ұсталған әлеуметтік төлемдерді төлеу мерзімі әлеуметтік заңнамада айқындалады (ҚР СК 721-б.).
Өзін-өзі жұмыспен қамтыған адамның шетелдік шоттарын есепке алу қажет пе? — Иә. Резиденттің 31 желтоқсанда Қазақстаннан тыс жерлердегі шетелдік банктерде жиынтық сомасы 1000 еселенген АЕК-тен асатын ақшасының болуы декларация ұсынудың жеке негізі болып табылады (ҚР СК 417-б.).
Банктік шоттардағы ақшадан басқа қандай шетелдік активтер есепке алынады? — 417-бапта шетелде тіркелетін мүлік, шетелдік бағалы қағаздар, шетелдік заңды тұлғалардағы үлестер, шетелде тіркелген зияткерлік меншік және авторлық құқық объектілері, сондай-ақ инвестициялық алтын аталған (ҚР СК 417-б.).
Өзін-өзі жұмыспен қамтыған адам декларацияның қандай нысанын таңдауға тиіс? — Алдымен есептіліктің нақты негізін анықтау қажет. 417-бап кірістері мен мүлкі туралы декларацияны ұсынатын резиденттердің санаттарын айқындайды, бірақ өзін-өзі жұмыспен қамтығандар деп атайтын тұлғалар үшін ғана жеке декларация енгізбейді (ҚР СК 417-б.).