Қазақстанда әкімшілік рәсімді бастау негіздері ҚР Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің (ӘРПК) 62-бабында белгіленген. Мұндай негіз екеу: өтініш берушінің жолданымы және әкімшілік органның немесе лауазымды адамның бастамасы. Егер рәсім жолданым негізінде басталса, ол жолданым тіркелген күннен бастап қозғалды деп есептеледі. Егер органның бастамасы бойынша басталса, оған әкімшілік рәсімдер туралы заңнама талабы немесе әкімшілік қалау негіз болуға тиіс. Төменде мұның 2026 жылы бухгалтер мен компания басшысы үшін нені білдіретінін түсіндіреміз.
Заңда не айтылған: ӘРПК-нің 62-бабы
ӘРПК-нің 62-бабының бірінші бөлігі әкімшілік рәсімді қозғаудың тек екі негізін атайды:
- жолданым (1) тармақша); 2. әкімшілік органның, лауазымды адамның бастамасы (2) тармақша).
- Екінші бөлік жолданым бойынша рәсімнің қашан басталатынын айқындайды: ол жолданым тіркелген күннен бастап қозғалды деп есептеледі. Дәл осы күн кейінгі әрекеттер үшін бастапқы нүкте болады.
- Үшінші бөлік органның рәсімді өз бетінше қашан бастай алатынын нақтылайды. Ол үшін ҚР әкімшілік рәсімдер туралы заңнамасының талабы немесе әкімшілік қалау қажет. Органның жай ғана қалауы жеткіліксіз: оның бастамасы заң нормасына немесе өз қалауы бойынша әрекет етуге берілген құқыққа негізделуге тиіс.
- 62-бап 2025 жылғы 17 желтоқсандағы ҚР Заңымен енгізілген өзгеріс ескерілген редакцияда қолданылады. Бұл өзгеріс заң алғаш ресми жарияланғаннан кейін күнтізбелік он күн өткен соң күшіне енді. Өзекті мәтінді «Әділет» порталынан салыстырып тексерген дұрыс.
- Бұл кімдерге қатысты
- Норма мемлекеттік органдармен жария-құқықтық қатынастарда өзара іс-қимыл жасайтындардың барлығына: жеке және заңды тұлғаларға, дара кәсіпкерлерге және олардың өкілдеріне маңызды. Бухгалтерге ол әдетте екі жағдайда қажет.
- - Компания мемлекеттік органға өзі жүгінеді: өтініш, сұрау салу, шағым немесе басқа жолданым береді. Бұл жағдайда рәсім 62-баптың бірінші бөлігінің 1) тармақшасы бойынша басталады және жолданымның тіркелген күні маңызды болады. - Мемлекеттік орган өз бастамасы бойынша әрекет етеді, мысалы, құжаттарды сұратады немесе компанияның өтінішінсіз мәселені қарауды бастайды. Мұнда органның қандай заң талабына немесе қандай әкімшілік қалауға сүйенетінін анықтаған жөн.
- Жекелеген салалар, соның ішінде салықтық әкімшілендіру арнайы заңдармен де реттеледі. Сондықтан әр жағдайда ең алдымен қандай нормалар: ӘРПК-нің жалпы қағидалары немесе арнайы заңнама қолданылатынын тексеріңіз.
- Бухгалтерге рәсімнің негізін білу не үшін қажет
- Негіз рәсімнің қай сәттен бастап және қандай шарттармен жүргізілетінін айқындайды. Бұл бірнеше себеп бойынша маңызды.
- Басталу күнін тіркеу. Егер рәсім сіздің жолданымыңыз бойынша басталса, негізгі күн — оның тіркелген күні. Тіркелгенін растайтын құжатсыз рәсімнің басталғанын және нақты қашан басталғанын дәлелдеу қиын.
- Орган әрекеттерінің заңдылығын тексеру. Егер орган рәсімді өзі бастаса, оның 62-баптың үшінші бөлігінде көзделген негізі болуға тиіс. Негіз түсініксіз болған кезде түсіндірме сұратуға болады.
- Құқықтарды қорғау. ӘРПК-нің 6-бабының 4-тармағына сәйкес, әкімшілік рәсімдер қағидаттарының бұзылуы оның сипаты мен елеулілігіне қарай әкімшілік актілерді және әрекеттерді (әрекетсіздікті) заңсыз деп тануға әкеп соғады. Демек, рәсімдік бұзушылықтар шағым жасау кезінде дәлел бола алады.
- Міндеттер мен қағидаттар: дау кезінде нені басшылыққа алу керек
- ӘРПК-нің 5-бабында әкімшілік рәсімдердің міндеттері аталған, соның ішінде:
- - жеке және заңды тұлғалардың жария құқықтарын, бостандықтары мен мүдделерін толық іске асыру; - жария-құқықтық қатынастарда жеке және қоғамдық мүдделердің теңгеріміне қол жеткізу; - тиімді әрі ашық мемлекеттік басқару, оның ішінде тұлғалардың басқарушылық шешімдерді қабылдауға қатысуы арқылы; - жария-құқықтық салада заңдылықты нығайту; - бірыңғай әкімшілік практиканы қалыптастыру.
- Міндеттер тізбесінде мемлекеттік басқарудың цифрлық трансформациясы да бар. Алайда 2026 жылғы 24 маусымдағы № 326-VIII ҚР Заңы осы абзацты алып тастауды көздейді. Өзгеріс заң алғаш ресми жарияланғаннан кейін күнтізбелік алпыс күн өткен соң қолданысқа енгізіледі, сондықтан өзекті редакцияны «Әділеттен» тексеру қажет.
- ӘРПК-нің 6-бабы қағидаттардың маңызын бекітеді. Әкімшілік рәсімдер кодекстің тиісті тарауында баяндалған қағидаттар негізінде жүзеге асырылады. Бұл тізбе түпкілікті емес және құқықтың басқа қағидаттарын қолдануға кедергі келтірмейді.
- Іс жүзінде не істеу керек
- Мемлекеттік органмен қатынастарда өз ұстанымыңызды жоғалтпау үшін қарапайым тәртіпті ұстаныңыз.
- Жолданымдарды жазбаша немесе берілгенін растайтын ресми электрондық арналар арқылы беріңіз. 2. Тіркелгенін растайтын құжатты сақтаңыз: кіріс нөмірін, хабарламаны, қабылдау туралы белгіні. 62-баптың екінші бөлігі бойынша дәл тіркелген күн рәсім қозғалған күн болып есептеледі. 3. Жолданымдар тізілімін жүргізіңіз: онда беру және тіркеу күндерін, нөмірлер мен жауапты қызметкерлерді көрсетіңіз. 4. Егер рәсім органның бастамасы бойынша басталса, оның қандай нормаға немесе қандай әкімшілік қалауға сілтеме жасайтынын анықтап, мұны хат алмасуда тіркеңіз. 5. Мерзімдер мен тәртіпті ӘРПК-нің және бейінді заңдардың қолданыстағы редакциясымен салыстырып тексеріңіз. Егер мемлекеттік органның құжаттарында нақты мерзімдер көрсетілмесе, оларды есте қалғаны бойынша емес, заң бойынша нақтылаңыз. 6. Орган әрекеттерінің заңдылығына күмән туындаса, әкімшілік рәсімдер қағидаттарының бұзылған-бұзылмағанын бағалап, заңгерге жүгініңіз.
Жиі қойылатын сұрақтар
Әкімшілік рәсімді бастауға не негіз болады? — ӘРПК-нің 62-бабының бірінші бөлігі бойынша екі негіз бар: жолданым және әкімшілік органның немесе лауазымды адамның бастамасы.
Компания өтініш берген жағдайда рәсім қай сәттен бастап басталды деп есептеледі? — Жолданым тіркелген күннен бастап (ӘРПК-нің 62-бабының екінші бөлігі). Сондықтан тіркелгенін растайтын құжатты сақтаған жөн.
Мемлекеттік орган рәсімді біздің өтінішімізсіз бастай ала ма? — Иә, өз бастамасы бойынша бастай алады. Бірақ оған әкімшілік рәсімдер туралы заңнама талабы немесе әкімшілік қалау негіз болуға тиіс (ӘРПК-нің 62-бабының үшінші бөлігі).
Орган әкімшілік рәсімдер қағидаттарын бұзса не болады? — ӘРПК-нің 6-бабының 4-тармағы бойынша, бұзушылықтың сипаты мен елеулілігіне қарай органның әкімшілік актісі немесе әрекеті (әрекетсіздігі) заңсыз деп танылуы мүмкін.
ӘРПК салық мәселелеріне қолданыла ма? — Салықтық қатынастар арнайы заңнамамен де реттеледі. Әр жағдайда ең алдымен қандай нормалар қолданылатынын тексеріңіз.