2026 жылы ҚР СК-нің 240-бабы 240.00 салық есептілігі нысанын белгілемейді: ол сот тағайындаған немесе борышкер таныған тұрақсыздық айыбы, айыппұлдар мен өсімпұлдар түріндегі кірісті айқындайды (ҚР СК-нің 240-бабы). Сондықтан осы баптың нөмірі бойынша 240.00 нысанын қолдану туралы да, оны 270.00 нысанымен ауыстыру туралы да қорытынды жасауға болмайды.
Бухгалтер үшін Салық кодексі бабының нөмірі мен салық есептілігі нысанының нөмірін ажырата білу маңызды. Осы белгілеулердегі «240» нөмірінің сәйкес келуі 240-баптың 240.00 нысанының мақсатын, құрамын, толтыру тәртібін немесе ұсыну мерзімін реттейтінін білдірмейді.
240.00 нысанының 2025 жылдан бастап жойылғаны, оның өткен кезеңдер үшін қолданылатыны және оның орнына 270.00 нысаны пайдаланылатыны туралы тұжырымдарды ҚР СК-нің 240-бабымен негіздеуге болмайды. 2026 жылға арналған декларацияны таңдау үшін тиісті кезеңге қолданылатын салық есептілігі нысандары мен оларды жасау қағидалары бекітілген нормативтік актіні басшылыққа алу қажет.
240.00 нысаны нені білдірді
240.00 белгілеуі қолданыстағы Салық кодексінің 240-бабына емес, салық есептілігі нысанына қатысты. Нысанның мақсаты, тұлғалар тобы, көрсетілетін мәліметтердің құрамы және оны қолдану кезеңі тиісті салық кезеңінде қолданылған қағидалармен айқындалады.
Сондықтан жеке тұлғаның міндетін тек нысанның нөмірі бойынша немесе осы нөмірдің ҚР СК бабының нөмірімен сәйкес келуі бойынша белгілеуге болмайды. Алдымен салық кезеңі мен есептілікті ұсыну негізі айқындалады, содан кейін осы кезеңде қолданылған нысан таңдалады.
2026 жылы ҚР СК-нің 240-бабы сот тағайындаған немесе борышкер таныған тұрақсыздық айыбына, айыппұлдар мен өсімпұлдарға арналған. Заңнамада не шартта көзделген жағдайларда міндеттеме орындалмаған немесе тиісінше орындалмаған кезде борышкер кредиторға төлеуге міндетті ақша сомасы кіріс деп танылады (ҚР СК-нің 240-бабы).
Осы бапта ерекшелік те белгіленген: бюджеттен қайтарылған негізсіз ұсталған айыппұлдар, егер бұрын бұл сомалар шегерімдерге жатқызылмаған болса, кіріс деп танылмайды (ҚР СК-нің 240-бабы). Бұл норма кірістің түрін сипаттайды, бірақ 240.00 нысанын қолдану туралы сұраққа жауап бермейді.
240.00 нысанының орнына 270.00 нысаны: нені білу керек
Нөмірлерінің әртүрлі болуына немесе ақпараттық жүйеде бұрынғы бланкіні пайдалану тоқтатылғанына ғана сүйеніп, 270.00 нысанын 240.00 нысанының автоматты түрде ауыстырылған нұсқасы деп санауға болмайды. Қолданылатын декларация нақты тұлғаның міндетіне және тиісті салық кезеңіндегі есептілік қағидаларына қарай айқындалады.
Декларацияны толтырмас бұрын бухгалтер немесе азаматтың өзі мыналарды тексеруі қажет:
- мәліметтер қай салық кезеңі үшін ұсынылатынын;
- жеке тұлғаның қай санатқа жататынын;
- декларация тапсыруға қандай мән-жай негіз болатынын;
- қандай кірістерді, мүлікті және өзге де мәліметтерді көрсету қажет екенін;
- тиісті салық кезеңінде қандай нысан қолданылғанын;
- таңдалған нысанға оны жасау қағидаларының қай редакциясы қолданылатынын;
- есептілік қандай тәсілмен ұсынылуға тиіс екенін.
ҚР СК-нің 240-бабы аталған қағидаларды белгілемейді және 240.00 нысанынан 270.00 нысанына көшуді реттемейді. Бұл бапқа сілтеме жасау ол белгілеген сот тағайындаған немесе борышкер таныған тұрақсыздық айыбы, айыппұлдар мен өсімпұлдар түріндегі кірісті тану тәртібін ашып көрсету кезінде ғана орынды (ҚР СК-нің 240-бабы).
Сондықтан жұмыс тәртібі бірізді болып қалады: алдымен нақты кезең үшін декларациялау міндеті белгіленеді, содан кейін осы міндетке қолданылатын нысан мен қағидалар анықталады. Есепке алу бағдарламасында бұрынғы нысанның болуының өзі оны пайдалану мүмкіндігін растамайды.
2026 жылы 240.00 нысанын тапсыру қажет пе
Жауапты ҚР СК-нің 240-бабы бойынша айқындауға болмайды: 2026 жылы бұл бап 240.00 нысанын ұсынуды емес, тұрақсыздық айыбы, айыппұлдар мен өсімпұлдар түріндегі кірісті тануды реттейді (ҚР СК-нің 240-бабы).
Егер бухгалтер немесе жеке тұлға ақпараттық жүйеде, мұрағатта не есепке алу бағдарламасында 240.00 нысанын көрсе, ең алдымен оның өткен салық кезеңінің есептілігіне қатыстылығын анықтау керек. Техникалық бланкінің қолжетімді болуы оның ағымдағы есептілік үшін қолданылатынын растамайды.
Тексерудің практикалық тәртібі:
- Мәліметтер ұсынылуға тиіс салық кезеңін айқындау.
- Декларация тапсырудың нақты негізін белгілеу.
- Осы кезеңде қолданылған нысан мен қағидаларды тексеру.
- Жеке тұлғаның санатын таңдалған декларацияны ұсынуға міндетті тұлғалар тобымен салыстыру.
- Көрсетілуге тиіс кірістердің, мүліктің және өзге де мәліметтердің құрамын айқындау.
- Декларацияны ұсыну тәсілін және оны толтыру талаптарын тексеру.
- Электрондық түрде тапсырған кезде жөнелтілгенін растайтын құжатты және құжатты өңдеу нәтижесін сақтау.
Бұл тексеруді ҚР СК-нің 240-бабына сілтемемен алмастыруға болмайды. Бап нөмірінің нысан нөмірімен сәйкес келуі тек сыртқы сәйкестік болып табылады және есептілікті ұсыну міндетін туындатпайды.
Егер декларацияда сот тағайындаған немесе борышкер таныған тұрақсыздық айыбы түріндегі кірісті көрсету қажет болса, мұндай кірістің құқықтық сипаты ҚР СК-нің 240-бабымен айқындалады. Алайда кірісті көрсетуге арналған нақты нысан мен жол таңдалған кезеңдегі есептілік қағидаларына сәйкес келуге тиіс.
2021 және 2022 жылдарға арналған 240.00 нысаны: оны 2026 жылы ұсынуға бола ма
2021 немесе 2022 жылға арналған есептілікті тиісті тарихи кезеңнің қағидалары бойынша қарастыру қажет. 2026 жылы қолданыстағы ҚР СК-нің 240-бабы осы жылдар үшін қандай нысанды тапсыру керектігін белгілемейді және бастапқы немесе қосымша декларацияны ұсыну рәсімін айқындамайды.
Алдымен нақты жеке тұлғаның таңдалған жыл үшін декларация ұсыну міндеті болған-болмағаны анықталады. Содан кейін тұлғаның мән-жайлары дәл осы салық кезеңінде қолданылған нысанмен және қағидалармен салыстырылады.
Өткен жылдардың есептілігімен жұмыс істеген кезде бухгалтер мыналарды тексеруі керек:
- декларация қандай негіз бойынша ұсынылуға тиіс болғанын;
- тиісті жылы қолданылған нысанның редакциясын;
- осы кезең үшін нысанды жасау қағидаларын;
- бұрын ұсынылған есептілік туралы мәліметтерді;
- қателердің, олқылықтардың немесе көрсетілмеген кірістердің болуын;
- мәліметтерді түзету үшін ұсынылуы қажет есептілік түрін;
- көрсетілетін кірістер мен төлемдерді растайтын құжаттарды.
Жаңа бланкінің техникалық тұрғыдан қолжетімді болуына ғана байланысты тиісті тарихи кезеңнің нысанының орнына 2026 жылы қолданылатын нысанды пайдалануға болмайды. Сол сияқты мұрағаттағы 240.00 нысанының болуы дәл осы нысанның 2021 немесе 2022 жылғы есептілікті түзетуге жарайтынын растамайды.
Егер құжатты ұсыну салық органының актісіне байланысты болса, бухгалтер онда көрсетілген салық кезеңін, есептілік түрін және талап етілетін мәліметтерді тиісті кезеңде қолданылған нысанмен салыстырады. ҚР СК-нің 240-бабы онда көрсетілген кірісті саралауға қолданылуы мүмкін, бірақ мұрағаттық бланкіні таңдау тәртібін айқындамайды (ҚР СК-нің 240-бабы).
2026 жылы декларациялау міндетін қалай тексеруге болады
Жеке тұлғаның 2026 жылғы міндетін айқындау үшін оның санатын, салық кезеңін және декларация ұсынудың нақты негізін белгілеу қажет. Есептілікті таңдау үшін кіріс алу фактісінің немесе бағдарламада ескі нысанның болуының өзі жеткіліксіз.
Бухгалтер мыналарды тексеруі керек:
- жеке тұлғаның мәртебесін;
- декларациялау байланысты болатын мән-жайды;
- тиісті кезеңде алынған кірістердің түрлерін;
- көрсетілуі қажет мүлік пен өзге де мәліметтерді;
- есептіліктің тиісті түрі үшін бекітілген нысанды;
- оны жасау қағидаларының редакциясын;
- осы санаттағы тұлғалар үшін декларацияны ұсыну тәртібін.
Егер кірістердің арасында сот тағайындаған немесе борышкер таныған тұрақсыздық айыбы, айыппұлдар не өсімпұлдар болса, олардың ҚР СК-нің 240-бабында белгіленген анықтамасын ескеру қажет. Бұл заңнама немесе шарт негізінде міндеттеме орындалмаған немесе тиісінше орындалмаған кезде борышкер кредиторға төлеуге міндетті ақша сомасы туралы болып отыр (ҚР СК-нің 240-бабы).
Бюджеттен қайтарылған негізсіз ұсталған айыппұлдар туралы қағида бөлек ескеріледі: егер олар бұрын шегерімдерге жатқызылмаған болса, кіріс деп танылмайды (ҚР СК-нің 240-бабы). Бұл қағиданы бапта көзделген негізсіз басқа төлемдерге қолдануға болмайды.
ҚР СК-нің 317, 833 және 837-баптары да 240.00 және 270.00 нысандары арасындағы таңдауды реттемейді. Олар тиісінше жер қойнауын пайдаланушының жекелеген шығыстарына, 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған ҚҚС асып кетуін қайтару туралы өтініштерді қарауға және жекелеген инвестициялық жобалар мен келісімдер бойынша талаптарды сақтауға арналған.
Осылайша, декларациялау міндетін нысан нөмірінің Кодекс бабының нөмірімен ұқсастығына қарай белгілеуге болмайды. Шешім салық кезеңі, тапсыру негізі және осы жағдай үшін қолданыстағы есептілік нысаны айқындалғаннан кейін қабылданады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақстандағы 240.00 нысаны дегеніміз не?
Бұл — ҚР СК-нің 240-бабынан ажырату қажет салық есептілігі нысанының белгілеуі. 2026 жылы қолданыстағы 240-бап сот тағайындаған немесе борышкер таныған тұрақсыздық айыбы, айыппұлдар мен өсімпұлдар түріндегі кіріске арналған (ҚР СК-нің 240-бабы).
2026 жылы 240.00 нысанын тапсыру қажет пе?
ҚР СК-нің 240-бабы бойынша мұндай міндетті белгілеуге болмайды: ол салық есептілігі нысандарын реттемейді. Жауап беру үшін декларациялау негізін және тиісті салық кезеңі мен жеке тұлға санаты үшін қолданылатын нысанды айқындау қажет.
270.00 нысаны 240.00 нысанын автоматты түрде алмастыра ма?
Тек нысандардың нөмірлеріне немесе ҚР СК-нің 240-бабына сүйеніп, мұндай қорытынды жасауға негіз жоқ. 270.00 нысанын қолдану нақты кезеңге, тұлғаға және декларация тапсыру негізіне қатысты есептілік қағидаларынан туындауға тиіс.
2021 немесе 2022 жылға арналған 240.00 нысанын 2026 жылы ұсынуға бола ма?
Өткен кезеңге арналған нысанды таңдау тиісті жылы болған міндетке және сол кезеңдегі нысан мен қағидалардың редакциясына қарай айқындалады. ҚР СК-нің 240-бабы мұндай есептілікті тапсыру немесе түзету рәсімін белгілемейді.
Егер 240.00 нысаны есепке алу бағдарламасында сақталып қалса, не істеу керек?
Нысанды салық кезеңімен және тапсыру негізімен салыстыру керек. Бланкінің бағдарламада болуының өзі оның ағымдағы есептілікке қолданылатынын немесе өткен жылдың мәліметтерін түзетуге жарайтынын растамайды.
Тұрақсыздық айыбын, айыппұлдар мен өсімпұлдарды қалай есепке алу керек?
Міндеттеме орындалмаған немесе тиісінше орындалмаған кезде кредиторға төленуге тиіс, сот тағайындаған немесе борышкер таныған ақша сомасы заңнамада немесе шартта көзделген жағдайларда кіріс деп танылады. Бюджеттен қайтарылған негізсіз ұсталған айыппұлдар, егер олар бұрын шегерімдерге жатқызылмаған болса, кіріс деп танылмайды (ҚР СК-нің 240-бабы).
Қолданыстағы нысан туралы қағиданы қайдан іздеу керек?
Тиісті кезеңге арналған салық есептілігі нысаны мен оны жасау қағидалары бекітілген нормативтік актіден іздеу керек. Нысанды таңдау үшін ҚР СК-нің 240-бабы қолданылмайды, өйткені ол басқа нысананы реттейді.