--- title: "Өзара есепке алу: есеп мысалы, акт және қарсы берешектерді өтеу" country: KZ lang: kk author: Сапа Т.И. (https://buhgpt.kz/authors/sapa-ti) date: 2026-10-13 canonical: https://buhgpt.kz/suraqtar/vzaimozachet-esep-mysal-akt-i-pogashenie-vstrechnyh-dolgo-kk source: BuhGPT --- # Өзара есепке алу: есеп мысалы, акт және қарсы берешектерді өтеу > **TL;DR:** 2026 жылы өзара есепке алу қарсы берешектердің аз мөлшері шегінде жүргізіледі және міндеттемелер, есепке алу сомасы мен қалдық көрсетілген құжатпен расталады; егер дебиторлық берешек туралы мәліметтерді салық органы сұратса, өзара есеп айырысулар бірлескен салыстырып тексеру а --- 2026 жылы өзара есепке алу қарсы берешектердің аз мөлшері шегінде жүргізіледі және міндеттемелер, есепке алу сомасы мен қалдық көрсетілген құжатпен расталады; егер дебиторлық берешек туралы мәліметтерді салық органы сұратса, өзара есеп айырысулар бірлескен салыстырып тексеру актісімен немесе есеп айырысуларды растайтын құжаттармен расталады (ҚР СК 186-бабы). Мысалы, «Бета» ЖШС-нің «Альфа» ЖШС алдындағы берешегі 1 000 000 теңге, ал «Альфаның» «Бета» алдындағы қарсы берешегі 600 000 теңге болғанда, есепке алу сомасы 600 000 теңгені құрайды. Есепке алудан кейін «Бетаның» «Альфа» алдындағы берешегі 400 000 теңге болып қалады, ал «Альфаның» берешегі толық өтеледі. «Альфаның» есебінде есепке алу 600 000 теңгеге Дт 3310 «Жеткізушілер мен мердігерлерге қысқа мерзімді кредиторлық берешек» — Кт 1210 «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің қысқа мерзімді дебиторлық берешегі» бухгалтерлік жазбасымен көрсетіледі. Өзара есепке алу деген не және ол қашан жүргізіледі Өзара есепке алу екі тараптың бір мезгілде бір-бірінің алдында міндеттемелері болған кезде қолданылады. Қарсы берешектер аз мөлшердегі берешектен аспайтын келісілген сома көлемінде өтеледі. Егер сомалар әртүрлі болса, есепке алудан кейін тараптардың бірінде шартқа сәйкес өтелетін берешек қалдығы сақталады. Операцияны ресімдеу алдында бухгалтер екі тараптың есеп деректерін салыстырып, үш мән-жайды тексеруі қажет: - міндеттемелердің мазмұны. Шарттар мен бастапқы құжаттардан тараптардың нақты қандай қарсы берешектерді есепке алатыны түсінікті болуы тиіс; - орындау мерзімі. Екі шарт бойынша да төлем мерзімдерін тексеріп, берешек сомалары айқындалған күнді тіркеу қажет; - шарттардың талаптары. Есепке алу тәртібі тараптар жасасқан шарттарда тікелей белгіленген шектеулерге қайшы келмеуі тиіс. Берешек сомалары бухгалтерлік есеп тіркелімдерімен, шарттармен және бастапқы құжаттармен расталуы тиіс. Бірлескен салыстырып тексеру актісі дебиторлық берешекті растауды салық органы сұратқан жағдайда ерекше маңызды: дебитор өзара есеп айырысуларды салыстырып тексеру актісін, ал оны хабарламаны алған күні жасау мүмкін болмаған жағдайда — салық төлеушімен есеп айырысуларды растайтын құжаттарды ұсынады (ҚР СК 186-бабы). Әдеттегі шарттық өзара есепке алуды дебитордың ақшасы есебінен салық берешегін өндіріп алумен шатастырмау керек. Мұндай өндіріп алу кезінде салық органы расталған дебиторлық берешек шегінде инкассалық өкім қоя алады. Растауға өзара есеп айырысуларды салыстырып тексеру актісі, салықтық тексеру актісі немесе заңды күшіне енген сот шешімі негіз болады (ҚР СК 186-бабы). Бухгалтерлік жазбалары бар өзара есепке алу мысалы (есеп мысал) Сол талаптарды алайық: «Альфа» ЖШС «Бета» ЖШС-не 1 000 000 теңгеге тауар сатты, ал «Бета» «Альфаға» 600 000 теңгеге қызмет көрсетті. Мысалдағы сомалар тиісті бастапқы құжаттар бойынша тараптар міндеттемелерінің қорытынды сомалары болып есептеледі. «Альфа» ЖШС-дегі есеп: - Тауарды сатып алушыға тиеп-жөнелту: 1 000 000 теңгеге Дт 1210 — Кт 6010. ҚҚС пен өзіндік құнды есептен шығару өткізу құжаттары мен есеп деректері негізінде жеке жазбалармен көрсетіледі. - Жеткізушіден қызметтер алу: 600 000 теңгеге шығыстардың тиісті шотының Дт — Кт 3310. Шығыстар шоты алынған қызметтің мақсаты мен ұйымның жұмыс шоттар жоспары ескеріле отырып таңдалады. - Қол қойылған құжат бойынша өзара есепке алу: 600 000 теңгеге Дт 3310 — Кт 1210. - Есепке алудан кейін «Бета» ЖШС-нің «Альфа» ЖШС алдындағы дебиторлық берешегі 400 000 теңгені құрайды және 1210-шотта есепке алынуын жалғастырады. «Бета» ЖШС-дегі есеп: - Тауарды алу: 1 000 000 теңгеге қорлардың тиісті шотының Дт — Кт 3310. Қорлардың нақты шоты сатып алынған тауардың түріне қарай айқындалады. - Қызмет көрсету: 600 000 теңгеге Дт 1210 — Кт 6010. Өткізумен байланысты жазбалар бастапқы құжаттар мен қабылданған есеп саясаты негізінде көрсетіледі. - Өзара есепке алу: 600 000 теңгеге Дт 3310 — Кт 1210. - Есепке алудан кейін «Бета» ЖШС-нің «Альфа» ЖШС алдындағы кредиторлық берешегі 400 000 теңгені құрайды және 3310-шотта есепке алынуын жалғастырады. Есепке алу операциясы есепте бұрын көрсетілген дебиторлық және кредиторлық берешектерді өтейді. Тауарды өткізуді және қызметтерді алуды бастапқы тану негіздері тиісті шарттар мен бастапқы құжаттарда сақталады. Мысалдағы шоттар кодтарын нақты ұйымның жұмыс шоттар жоспарымен және есеп саясатымен салыстыру қажет. Өзара есепке алуды қалай ресімдеу керек: құжаттар мен іс-қимыл тәртібі Құжаттар қарсы берешектердің қандай тараптар арасында, қандай шарттар бойынша және қандай сомада тоқтатылатынын айқындауға мүмкіндік беруі тиіс. Жұмыс тәртібін мынадай түрде құруға болады: - Есеп айырысуларды салыстырып тексеру. Таңдалған күнге екі тараптың деректерін салыстырыңыз. Салыстырып тексеру актісінде әрбір шарт пен есеп айырысу құжаты бойынша берешекті бөлек көрсетіңіз. Салық органының хабарламасы бойынша дебиторлық берешекті растау кезінде бірлескен салыстырып тексеру актісі ҚР СК 186-бабында тікелей көзделген; егер оны хабарламаны алған күні жасау мүмкін болмаса, өзара есеп айырысуларды растайтын құжаттар ұсынылады (ҚР СК 186-бабы). - Өзара есепке алу туралы құжат. Тараптардың атаулары мен деректемелерін, шарттар мен бастапқы құжаттарды, есепке алуға дейінгі әрбір берешектің сомасын, есепке алу сомасын, операция күнін және берешек қалдықтарын көрсетіңіз. Құжатқа тиісті өкілеттіктері бар тұлғалар қол қояды. - Есепте көрсету. Қол қойылған құжат негізінде қарсы дебиторлық және кредиторлық берешектерді бірдей сомаға азайтыңыз. - Қалдықтарды бақылау. Операция жүргізілгеннен кейін контрагент, шарттар және есеп айырысу құжаттары бойынша сальдоны тексеріңіз. Қалдық есепке алу туралы құжатта көрсетілген сомаға сәйкес келуі тиіс. Екіжақты құжат тараптар келіскен сомаларды тіркеуге және кейінгі салыстырып тексеру кезінде алшақтықтарды болдырмауға мүмкіндік береді. Құжаттың тұжырымдары нақты міндеттемелерге сәйкес келуі тиіс: тараптардың бірінің тіркелімдерінде жоқ немесе шартпен және бастапқы құжаттармен расталмаған берешекті есепке алуға енгізуге болмайды. Жеке операция — бір контрагенттің шарттары арасында берешекті ауыстыру. Мұндай ауыстыру кезінде контрагент алдындағы жалпы берешек немесе контрагенттің ұйым алдындағы берешегі өзгеріссіз қалады, бірақ есеп айырысулардың талдамасы өзгереді. Сондықтан құжатта және есеп жүйесінде бастапқы және жаңа шарттарды дәл таңдау қажет. Шарттар арасында ауыстыруды екі қарсы берешекті өтеу деп белгілеуге болмайды. Қазақстанға арналған 1С-тегі өзара есепке алу «Қазақстанға арналған сауданы басқару». Операцияны ресімдеу үшін «Берешекті өзара есепке алу» құжаты қолданылады. Оны толтырар алдында контрагентті, шарттарды, валютаны және есеп айырысу объектілерін тексеріңіз. Құжаттың дебиторлық тарапы бойынша сома кредиторлық тарапы бойынша сомаға сәйкес келуі тиіс. Қайдан табуға болады: пәрменнің қолжетімділігі мен орналасуы орнатылған релизге, интерфейс баптауларына және пайдаланушы құқықтарына байланысты. Құжатты конфигурацияның навигациясы мен пәрмендерді іздеу арқылы «Берешекті өзара есепке алу» атауы бойынша іздеу керек. «Қазақстанға арналған бухгалтерия». 3.0.74.x релиздерінің өзекті желісінде берешекпен жасалатын операциялар үшін «Берешекті түзету» құжаты қолданылады. Нақты релизде қолжетімді операция түрлеріне қарай ол мынадай сценарийлер үшін пайдаланылады: - бір контрагент бойынша қарсы дебиторлық және кредиторлық берешекті есепке алу; - бір контрагенттің шарттары немесе есеп айырысу құжаттары арасында берешекті ауыстыру; - берешекті есеп саясатында көзделген негіз бойынша есептен шығару; - қалыптастырылған бухгалтерлік жазбаларды міндетті түрде тексере отырып, есеп айырысулар талдамасын түзету; - есеп айырысуларды салыстырып тексеру және ішкі бақылау кезінде жүргізілген түзетулерді қарау. Операция түрінің атауы мен деректемелер құрамы релизге және ақпараттық базаның баптауларына қарай өзгеше болуы мүмкін. Құжат жүргізілгеннен кейін бухгалтер жүргізу нәтижесін ашып, сомаларды, шоттар мен талдаманы қол қойылған есепке алу туралы құжатпен салыстыруы қажет. 1С-тегі жиі кездесетін қателер және олардың мәні: - «Шарттың валютасы құжаттың валютасына сәйкес келмейді, шарт тазартылады»: таңдалған шарттағы есеп айырысу валютасы құжат валютасынан өзгеше. Шарттың, құжаттың және берешектің валюталарын салыстыру қажет. - «Толтыру тек жүргізілмеген құжатта мүмкін»: автоматты толтыру пәрмені жүргізілген құжат үшін шақырылған. Деректерді өзгерту үшін, егер пайдаланушының тиісті құқықтары болса, құжат алдымен жүргізілмеген күйге ауыстырылады. - «Контрагенттің шарты таңдалмаған»: есеп айырысу жолы үшін шарт толтырылмаған. Алдымен шарт, содан кейін сол шарт бойынша қолжетімді есеп айырысу құжаты таңдалады. - Тараптардың сомалары сәйкес келмейді: кестелік бөліктер әртүрлі сомаларға толтырылған. Жүргізгенге дейін дебиторлық және кредиторлық берешекті өтеудің бірдей сомасын белгілеу қажет. Сұрақтар мен жауаптар Қарсы берешектер тең болмаса, бүкіл сомаға өзара есепке алу жүргізуге бола ма? — Есепке алу келісілген екі соманың аз мөлшерімен шектеледі. Мақаладағы мысалда 1 000 000 және 600 000 теңге берешектің 600 000 теңгесі өзара есепке алу арқылы өтеледі, ал қалдық 400 000 теңгені құрайды. Өзара есепке алу кезінде жаңа шот-фактура жазу қажет пе? — Өзара есепке алу туралы құжат берешектің өтелуін ресімдейді және тауарды немесе қызметті бастапқы өткізу жөніндегі құжаттарды алмастырмайды. Бастапқы операциялар бойынша бастапқы құжаттар мен шот-фактуралар есепке алу туралы құжаттан бөлек есепке алынады. Әртүрлі валютадағы шарттар бойынша берешектерді есепке алуға бола ма? — Құжатта міндеттемелердің келісілген сомалары мен оларды салыстыру тәртібін көрсету қажет. Егер есеп жүйесі валюталардың сәйкес келмеуіне байланысты шартты таңдауға мүмкіндік бермесе, берешек сомасын өз бетінше өзгертпей, алдымен құжат деректерін шарттардың валюталарына және есеп айырысу талаптарына сәйкестендіру керек. Бір мезгілде жеткізуші болып табылатын сатып алушымен өзара есепке алу кезінде қандай бухгалтерлік жазба қолданылады? — Келтірілген мысалда есепке алу сомасына Дт 3310 — Кт 1210 бухгалтерлік жазбасы қолданылады. Егер есеп айырысулар басқа шоттарда немесе қосалқы шоттарда есепке алынса, жазба қарсы берешектер нақты көрсетілген шоттар бойынша қалыптастырылады. Өзара есепке алу актісінің салыстырып тексеру актісінен айырмашылығы неде? — Салыстырып тексеру актісі белгілі бір күнге есеп айырысулардың жай-күйі туралы тараптардың деректерін салыстырады. Өзара есепке алу туралы құжат қандай қарсы міндеттемелердің және қандай сомада өтелетінін тіркейді. Салық органының хабарламасы бойынша дебиторлық берешекті растау кезінде бірлескен салыстырып тексеру актісі немесе өзара есеп айырысуларды растайтын құжаттар пайдаланылады (ҚР СК 186-бабы). Салық органы дебитордың шоттарынан салық берешегін өндіріп ала ала ма? — ҚР СК 186-бабында көзделген шаралардан кейін салық органы расталған дебиторлық берешек шегінде дебитордың банктік шоттарындағы ақшаға өндіріп алуды қолдануға құқылы. Мұндай өндіріп алу инкассалық өкім бойынша жүргізіледі және контрагенттер арасындағы әдеттегі өзара есепке алу болып табылмайды (ҚР СК 186-бабы). 1С-тен өзара есепке алуды қайдан табуға болады? — «Берешекті өзара есепке алу» немесе «Берешекті түзету» атауы бойынша пәрмендерді іздеуді пайдаланыңыз. Интерфейстің нақты бөлімі конфигурацияға, релизге, бөлімдердің баптауларына және пайдаланушы құқықтарына байланысты. Дереккөздер - Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 2026 жылғы редакция: 186-бап «Салық төлеушінің (салық агентінің) салықтық берешегін оның дебиторларының шоттарынан өндіріп алу». --- _BuhGPT — ИИ-помощник для бухгалтеров Казахстана: https://buhgpt.kz_